Strona główna/Ku nowej jakości krajobrazu dźwiękowego

Ku nowej jakości krajobrazu dźwiękowego

…bez przerwy rozbrzmiewa wokół nas fascynująca, makrokosmiczna symfonia. Jest to symfonia krajobrazu dźwiękowego świata. Jesteśmy jednocześnie jej słuchaczami, wykonawcami i kompozytorami. Jakie dźwięki chcemy zachować, propagować i mnożyć? Gdy odpowiemy na to pytanie, dźwięki męczące i niebezpieczne staną się na tyle wyraźne, byśmy wiedzieli czemu musimy je wyeliminować.

Cytat ten pochodzi z książki Raymonda Murray’a Schafera The tunning of the world,wydanej w 1977 roku. Wprowadził on w niej pojęcie krajobrazów dźwiękowych (soundscape) określając je jako„landscapes portrayed in sound”.

Prawo Unii Europejskiej wymogło konieczność sporządzania dla miast „map akustycznych” mających służyć do diagnozy hałasu oraz do prognozowania zmian klimatu akustycznego. Mapy akustyczne mają być podstawą do sporządzenia „Programów ochrony środowiska przed hałasem”, które dla każdej aglomeracji liczącej ponad 250 tys. mieszkańców powinny być uchwalone do 30 czerwca 2008. W znowelizowanej ustawie Prawo ochrony środowiska[1] uwzględniającej wymogi Unii Europejskiej, wprowadzono m.in. pojęcie „obszarów cichych”, których wyznaczenie jest wiążące dla instrumentów planowania przestrzennego.

Pomimo zwiększenia dbałości o akustyczny komfort mieszkańców, w małym stopniu zwraca się uwagę na jakość dźwięku w przestrzeni publicznej. Nie jest doceniane znaczenie dźwięku dla kreowania tożsamości miasta, jego klimatu i nastroju. Miasta upodabniają się do siebie również w sferze dźwiękowej. Kiedy w dowolnym mieście zamkniemy oczy i usłyszymy dźwięki dochodzące z ulicy, zaczynamy odnosić wrażenie, że jesteśmy w przestrzeni, którą doskonale znamy. Zaczynamy tracić orientację i świadomość, gdzie właściwie jesteśmy.

Krajobraz dźwiękowy w badaniach naukowych

Dźwięk jest istotnym elementem krajobrazu, który funkcjonuje w powiązaniu z jego pozostałymi komponentami, uzupełnia obraz, wnosząc nową treść, tworzy atmosferę miejsca, wpływa na ocenę krajobrazu, kształtuje jego charakter. Pełna przestrzenna złożoność krajobrazu ujawnia się nam, gdy dostrzegamy obraz, słyszymy dźwięk, czujemy zapach. Przestrzeń dźwiękową, w której funkcjonuje człowiek, kształtują dźwięki należące do rozmaitych kategorii, takie jak: naturalne odgłosy przyrody, dźwiękowe skutki uboczne cywilizacyjnej działalności człowieka (np. hałas pojazdów i urządzeń mechanicznych), dźwięki będące wyrazem artystycznej działalności człowieka (np. muzyka), sygnały (np. odgłos karetki pogotowia) czy dźwięki mowy ludzkiej.

W pionierskich studiach środowiska dźwiękowego miast Michael Southworth (1969) badał reakcje różnych grup ludzi podczas wycieczki dookoła Bostonu i na tej podstawie wykazał, że ocena przestrzeni miejskiej zależy od informacyjnej zawartości dźwięku oraz kontekstu w którym jest spostrzegany[2] . Współcześnie badane są na przykład preferencje krajobrazów dźwiękowych w obrębie placów miejskich[3], a w ulepszaniu jakości krajobrazu miejskiego dostrzega się rolę znaczeniowej zawartości dźwięku (podejście semantyczne)[4], docenia się również różnorodność krajobrazu dźwiękowego i dźwiękową tożsamość miejsc. Analizując rozdrażnienie spowodowane hałasem (noise annoyance) wskazuje się na potrzebę rozpoznania źródła hałasu, charakteru i częstości jego występowania w ciągu doby, wpływu topografii na rozchodzenie się hałasu oraz wpływu dźwięku na preferencje krajobrazowe z uwzględnieniem kontekstu i doświadczenia odbiorców.[5] Dopiero wszystkie te czynniki razem wzięte kształtują w pełni zrównoważony krajobraz dźwiękowy.[6]

W miastach europejskich dostrzegana jest konieczność dbałości o wysoką jakość dźwięku (akustyczny komfort) w przestrzeni publicznej miast. W ramach międzynarodowego projektu RUROS (Rediscovering the Urban Realm and Open Spaces)[7] ważne miejsce zajmuje dbałość o środowisko dźwiękowe i akustyczny komfort. Analizowane są parametry akustyczne, jak również badana jest percepcja dźwięku oraz wzajemne interakcje dźwięku i społeczeństwa.

W badaniach jakościowych krajobrazu dźwiękowego wypracowanych w Intytucie Cresson w Grenoble poprzez zastosowanie metody ankietowej i mapy myśli (acoustic cognitive map) wskazano najbardziej znaczące miejsca i sytuacje, które składają się na krajobraz dźwiękowy Madrytu, a następnie – poprzez nagrania i wywiady – poddano je dalszym badaniom uwzględniającym różne doświadczenia akustyczne.[8] Madryt okazał się mozaiką złożoną z różnorodnych krajobrazów dźwiękowych dalekich od hałasu. Tworzą ją miejsca, które pod względem wrażeń akustycznych można określić jako: reprezentacyjne, ekspresyjne (wyrażające szczególny sposób doświadczania miasta, sąsiedzką atmosferę) czy „delikatne” (odczucia życia miejskiego, miejsca spotkań). Znalazły się wśród nich m.in. podziemia, park, małe place, główna miejska arteria komunikacyjna, centrum handlowe i tradycyjny bar. Okazało się, że te ostatnie najlepiej charakteryzują specyfikę Madrytu.

Jeszcze bardziej wnikliwe metody zastosowano w projekcie SILENCE[9], którym objęto m.in. cztery europejskie miasta: Bruksela, Barcelona, Bristol, Genua. W ramach przeprowadzonych w nich badań wykonano pomiary akustyczne, przeprowadzono obserwacje podczas spacerów dźwiękowych, przeanalizowano wpływ elementów struktury urbanistycznej (ukształtowanie powierzchni, roślinność, zabudowa) i poszczególnych rodzajów aktywności (transport, aktywność ludzka, mechaniczna aktywność, woda, powietrze, zwierzęta) na krajobraz dźwiękowy, a także przeprowadzono studia percepcji dźwiękowej metodą ankietową. Następnie w oparciu o te badania i o studia terenowe (pomiary akustyczne) wskazano propozycje dla kształtowania nowej jakości dźwiękowej tych miast.

Głównym kryterium wyboru badanych miejsc była ich wyraźna jakość dźwiękowa oraz dostępność dla penetracji pieszej. Stąd wśród analizowanych obszarów znalazły się place, parki miejskie i historyczne centra miast. W celu uwzględnienia dynamiki krajobrazów dźwiękowych spacery dźwiękowe były wykonywane trzy dni w tygodniu (czwartek, piątek, sobota) trzy razy w ciągu dnia (rano, południe, wczesny wieczór). O wyjątkowości projektu świadczy też zastosowanie kilku metod badań oraz uzupełnienie metod ilościowych (pomiarów) metodami jakościowymi (ankietowymi) uwzględniającymi ludzkie doświadczenie.

Projektowanie akustyczne przestrzeni publicznych

Również w Polsce wzrasta zainteresowanie dźwiękowym wymiarem przestrzeni publicznych w miastach, które zaczęły nabierać coraz większego znaczenia w kontekście poszukiwań tożsamości i niepowtarzalności miejsc. Chcąc być atrakcyjne i konkurencyjne, miasta zaczynają dbać o komfort zamieszkania swoich rezydentów. W zagospodarowaniu przestrzennym wraca się do wielofunkcyjności, złożoności i rozwiązań interaktywnych. Zaczyna się dostrzegać rolę czynników społecznych, historycznych i kulturowych w zwiększaniu konkurencyjności ich przestrzeni. Szczególnie cenione jest nawiązywanie do tradycji i naśladownictwo minionych epok poprzez odtwarzanie atmosfery historycznej.

Powstają deptaki z elementami małej architektury (fontanny, ławeczki, drzewka), co w konsekwencji poprawia jakość krajobrazu dźwiękowego przestrzeni publicznych. Z reprezentacyjnych budynków rozlegają się hejnały (sygnały rozpoznawcze), na placach czy pieszych pasażach coraz częściej można usłyszeć żywą muzykę.Przestrzeń publiczna miast zaczyna brzmieć wielogłosowo. Jednak nie wszystkie te dźwięki są harmonijnie wpisane w przestrzeń. Często stanowią one przypadkowy, ubocznym produkt innych działań.

W tej sytuacji zasadne wydaje się prowadzenie rewitalizacji akustycznej czyli procesu mającego na celu służyć poprawie warunków życia ludzi (przywróceniu ładu przestrzennego, ożywieniu gospodarczemu i odbudowie więzi społecznych) poprzez kompleksowe działania przestrzenne, szczególnie w zdegradowanych częściach miast, z naciskiem na kształtowanie nowej jakości dźwiękowej krajobrazu. Proces ten może odegrać ważną rolę w uporządkowaniu przestrzeni, przy uwzględnieniu lokalnych uwarunkowań takich jak zróżnicowanie rzeźby i pokrycia terenu czy kontekstu kulturowego.

Dzięki projektowaniu akustycznemu przestrzeni publicznych można znacznie ułatwić rozpoznawalność miejsc, wzmocnić ich geograficzną oraz kulturową specyfikę i dzięki temu nadać krajobrazowi nową jakość. Projektowane dźwięki powinny odznaczać się wysoką jakością brzmienia, łączyć się z otoczeniem i być akceptowane przez mieszkańców. Konieczne jest przy tym uwzględnianie informacyjnej zawartości krajobrazu dźwiękowego poprzez eksponowanie dźwięków charakterystycznych i kreowanie w ten sposób wizytówki dźwiękowej miasta oraz dowartościowanie ciszy poprzez wydzielenie obszarów cichych czy stref ciszy. W projektowaniu przestrzeni akustycznych miast istotne jest oczywiście zwrócenie uwagi na naturalne krajobrazy dźwiękowe występujące w dolinach rzek czy parkach i wprowadzenie nowych instrumentów dla ich ochrony.

Podstawę dla projektowania akustycznego powinno stanowić rozpoznanie dźwięków pięknych, wartościowych i znaczących oraz niemiłych i zbędnych oraz identyfikacja miejsc szczególnych. Istotne jest przy tym uwzględnianie opinii publicznej, co oznacza, że projektowanie akustyczne nigdy nie powinno być projektowaniem odgórnym. Kreując krajobrazy dźwiękowe powinno się oceniać nowe dźwięki przed ich wprowadzeniem (np. w ramach oceny zgodności funkcji planowanych obiektów z istniejącym lub oczekiwanym krajobrazem dźwiękowym) oraz chronić dźwięki charakterystyczne dla danego obszaru (soundmarks). Zwracając uwagę na znaczenie dźwięku dla mieszkańców, projektowanie krajobrazów dźwiękowych wprowadza „czwarty wymiar” do procesu planowania przestrzennego.

Warto podkreślić, że projektowanie akustyczne następuje w fazie planowania przestrzennego, w przeciwieństwie do kontroli hałasu, które podąża za procesem planowania. Ochrona przed hałasem, to nie tylko budowa ekranów akustycznych w oparciu o obiektywne wskaźniki hałasu ale także odpowiednie rozwiązania ruchu drogowego czy tworzenie przyjaznych krajobrazów dźwiękowych w oparciu o subiektywną ocenę uciążliwości hałasowej.

Do określania dopuszczalnego poziomu hałasu używa się wskaźnika LDWN, który oznacza długookresowy średni poziom danego dźwięku wyrażony w decybelach w ciągu wszystkich dób roku, z uwzględnieniem pory dnia, pory wieczoru oraz pory nocy. Badania ankietowe zastosowane w celu przygotowaniaProgramu ochrony przed hałasem miasta Poznania[10] pozwoliły jednak stwierdzić, że występowanie problemu hałasu nie zawsze pokrywa się z wartościami wskaźnika LDWN. Wyniki ankiet w niektórych punktach miasta Poznania poddały konieczność działania przeciwhałasowego pomimo, że hałas generowany był ze źródła nie rozpatrywanego na mapie akustycznej takiego jak np. tor wyścigowy.

Odpowiedzi ankietowe potwierdziły też istnienie tzw. „bonusów akustycznych” czyli, przykładowo, że tę samą reakcję na hałas wywołuje hałas generowany przez samochód i o 3-6 dB głośniejszy hałas tramwaju. Definicja LDWN nie uwzględnia tego typu subiektywnych różnic, co oznacza, że nie zawsze można stosować tą samą miarę dla różnych źródeł hałasu. Jednakowa wartość LDWN różnych źródeł hałasu nie zawsze oznacza jednakową ich dokuczliwość.

Jako dobry przykład dbałości o jakość krajobrazu dźwiękowego, na uwagę zasługuje troska władz Londynu o warstwę akustyczną krajobrazu bulwarów, parków i skwerów nabrzeża Tamizy wyrażona w Strategii walki z hałasem dla Londynu[11]. Promuje ona strefy ciszy i obszary względnej równowagi oraz krajobrazów dźwiękowych szczególnej wartości (areas of relative tranquillity or special soundscape interest). Ponadto dostrzega ona potrzebę tworzenia nowej jakości dźwiękowej w obrębie placów i ulic, wzmacnianie pozytywnych dźwięków i zapewnienie wyrazistości dźwięków charakterystycznych (np. dzwonów) a także kształtowanie różnorodności i odpowiednich sekwencji krajobrazów dźwiękowych doświadczanych podczas spacerów. Dla władz Londynu ważne jest również wkomponowywanie festiwali muzycznych w przestrzeń miasta.

Krajobraz dźwiękowy jest postrzegany jako część kultury miasta, a projektowanie urbanistyczne ma być „świadome dźwiękowo”. O wysokiej kulturze planowania miast świadczy uwzględnianie kryteriów akustycznych w takich aspektach jak poprzez zachowanie odpowiednich odległości między zabudową, stosowanie odpowiednich materiałów budowlanych czy zapewnienie komfortu akustycznego w środkach komunikacji publicznej.

Ku nowej jakości krajobrazu dźwiękowego – postulaty

Krajobrazy dźwiękowe powinny:

  • wzmacniać geograficzną i kulturową tożsamość miejsc
  • kreować wizytówki dźwiękowe miasta, jednoznacznie z nim kojarzonej
  • identyfikować miejsca szczególne
  • wyróżniać dźwięki przyjemne i wartościowe, minimalizować uciążliwe
  • uwzględniać strefy ciszy i obszary ciche (doliny, parki, obszary zielone)
  • ożywiać dźwiękiem przestrzenie publiczne – poprzez specyficzne projekty akustyczne takie jak np. rzeźby dźwiękowe

W projektowaniu urbanistycznym powinno się:

  • być świadome dźwiękowo, uwzględniając elementy rewitalizacji akustycznej
  • zapewniać wysoką jakość dźwięku w przestrzeni publicznej
  • zapewniać różnorodność i odpowiednie sekwencje krajobrazów dźwiękowych
  • eksponować dźwięki charakterystyczne (np. dzwonów)
  • oceniać dźwięki przed ich wprowadzeniem w przestrzeń publiczną (projektowanie akustyczne następuje w fazie planowania projektu w przeciwieństwie do kontroli hałasu, które podążają za procesem planowania)

Szczególne wskazówki dla kształtowania krajobrazów dźwiękowych:

  • dbałość o informacyjną zawartość dźwięku, jego związki z otoczeniem, funkcją obszaru, przyrodą i kulturą
  • wytyczanie dźwiękowych ścieżek spacerowych i tworzenie „ogrodów brzmieniowych”
  • odtwarzanie atmosfery historycznej w miejscach szczególnych
  • wkomponowywanie festiwali muzycznych w przestrzeń miasta
  • włączenie mieszkańców w kształtowanie nowej jakości dźwiękowej krajobrazu (poprzez konsultacje społeczne, badania ankietowe)
  • ochrona przed hałasem to nie tylko budowa ekranów akustycznych, ale także wyłączenie pewnych obszarów z ruchu lub jego ograniczenie (progi spowalniające, fotoradary, regulacja świateł)
  • monitorowanie klimatu akustycznego w przestrzeni publicznej
  • subiektywna ocena uciążliwości hałasowej (nie można stosować tej samej miary dla różnych źródeł hałasu – badania ankietowe pozwalają jednoznacznie wskazać punkty, gdzie problemy hałasowe są najpilniejsze)
  • zakaz reklamy dźwiękowej
  • ograniczenie uciążliwości związanych z imprezami masowymi (organizowanie imprez rozrywkowych w miejscach oddalonych od zabudowy mieszkalnej, rozsądne ustawienie mocy wzmacniaczy akustycznych)
  • wprowadzenie zapisów sprzyjających ograniczaniu hałasu do miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego
  • usprawnienie pracy straży miejskiej w zakresie szybkiego skutecznego reagowania na ekscesy powodujące zakłócanie ciszy, szczególnie w porze nocnej (np. hałas gwałtownie przyspieszających motocykli)
  • likwidacja istniejących uciążliwości hałasów instalacyjnych
  • opracowanie i wdrożenie systemu informowania społeczeństwa o stanie klimatu akustycznego i trendach jego zmian, przyporządkowanie terenom ich standardu akustycznego
  • działania edukacyjne – kształtowanie świadomości dźwiękowej w mediach

Sebastian Bernat

Przykład miejskiego Krajobrazu dźwiekowego – skrzyżowanie ulicy Hallera z ulicą Wolbromską we Wrocławiu:

Nagranie pochodzi z książki Macieja Bączyka „Niewidzialna mapa Wrocławia”. Jest ona zapisem rozmów autora z ludźmi niewidomymi opowiadającymi o różnych charakterystycznych dla nich miejscach Wrocławia. Książka jest dostępna w internetowych księgarniach wysyłkowych. Maciej Kuchta, jeden z bohaterów książki tak opisuje to miejsce: Dla mnie to jest rewelacyjny efekt. Tutaj ulica Hallera, okropny hałas, nieustający szum, wchodzisz w bramę i po kilku krokach robi się cicho. To jest rewelacja, wiadomo, że to nie będzie zupełna cisza, ale efekt jest bardzo wyraźny, przynajmniej dla mnie. Od razu zwróciłem na to uwagę. Któregoś dnia zabraliśmy z Weroniką psa i poszliśmy na spacer. Na Hallera zawsze jest tak głośno. Skręciliśmy w ulicę Wolbromską i za tą bramą momentalnie weszliśmy w taką ciszę. Ona nie jest tak sterylna jak w studiu nagraniowym, ale słychać wyraźnie tę nagłą zmianę akustyczną, z hałasu do ciszy. Miejsca ciche bardziej mnie satysfakcjonują. Ja w miejscu hałaśliwym źle się czuję. W miejscu, w którym jest hałas, nie jestem w stanie się skupić na tym, gdzie mam iść. Z każdej strony jadą samochody. Słyszę jeden wielki hałas, z lewa, z prawa, z tyłu i na wprost.

Krajobraz dźwiękowy centrum Lublina. Spacer: Brama Krakowska > przejście dla pieszych > Deptak:

Nagranie z 29 grudnia 2008. Mimo mrozu podczas tego krótkiego spaceru słychać ulicznego akordeonistę i skrzypka. Pośród stukotu butów i szelestu zimowych kurtek dobiegają do naszych uszu strzępki rozmów. Gdy nic nie widać a tylko słychać, czasem takie nagranie ujawnia jakieś intrygujące fragmenty wypowiedzi przechodniów. Mimo, że spacer trwa nieco ponad 4 minuty, słychać na nim 5 źródeł muzyki z nagrań. To lokale gastronomiczne wystawiają na zewnątrz dźwiękowe „wabiki” mające zwrócić uwagę przechodniów. Skupienie na własnych myślach w takim miejscu bywa trudne. Warto sobie uświadomić, że jest to jedne z nielicznych kilku minut spędzone w centrum Lublina bez odgłosu pracy silników spalinowych. Nawet na Starym Mieście nie jesteśmy od nich wolni. Względna cisza panuje tylko na cmentarzu, w Parku Saskim oraz przez może minutę-dwie w parku przy Centrum Kultury. Rec. M. Skrzypek, sprzęt nagr.: aparat fotograficzny Canon S2 IS.


[1] Dz. U. 2001 nr 62 poz. 627.

[2] Southworth M.,1969, The sonic environment of cities. “Environment and Behavior” , vol. 6, s. 49-69.

[3] Yang W. Kang J., 2005, Soundscape and sound preferences in urban squares: a case study in Sheffield. Journal of urban design 10 (1) 61-80.

[4] Raimbault M., Dubois D., 2005, Urban soundscapes: experience and knowledge. Cities 22, 5, 339-350.

[5] Schulte-Fortkamp B., Lercher B., 2003, The importance of soundscape research for the assessment of noise annoyance at the level of the community. TecniAcustica Bilbao

[6] Adams M., Cox T., Moore G., Croxford B., Refae M., Sharples S., 2006, Sustainable soundscapes: noise policy and urban experience. Urban Studies vol. 43.,13, 2385-2398.

[7] http://alpha.cres.gr/ruros/

[8] Barrio I.L., Carles J., 1995, Acoustic Dimensions of Inhabited Areas: Quality Criteria.The Soundscape Newsletter10 p.10-13.

[9] http://http://www.silence-ip.org/site/

[10] http://www.poznan.pl/mim/public/publikacje/?id=11105&instance=1017&parent=0&lang=pl

[11] Sounder City. The Mayor’s Ambient Noise Strategy. Greater London Authority 2004.

Kultura Enter
2009/01 nr 66