Artur Kowalski: Trzymam w ręku Pani dwie autorskie książki, pierwszą, dotyczącą poglądów wielkiego włoskiego pisarza i myśliciela Giacomo Leopardiego na oświecenie i jego duchowe i polityczne implikacje dla XIX-wiecznej kultury europejskiej, oraz ostatnią, ukazującą obrazy Włoch, odmalowane piórem rodzimych i obcych pisarzy – od Goethego do Brodskiego, od Luigi Pirandella do Gesualdo Bufalina. Pomiędzy tymi książkami, które dzieli pięćdziesiąt lat, jest wiele innych, autorskich, oraz imponujący stos wspaniałych tłumaczeń z języka włoskiego – istna parada znakomitości, żeby tylko wymienić Pietro Citatiego, Mario Praza, Claudio Magrisa i Antonio Tabucchiego. Odbywa Pani Profesor niekończącą się podróż do Włoch, duchową, intelektualną, emocjonalną i estetyczną przygodę, z której my, polscy czytelnicy, bardzo korzystamy! Jak ta Pani podróż do Włoch się rozpoczęła, jak przebiegała? Co było impulsem – jakiś włoski film, książka, wyprawa do tego fascynującego kraju?

Joanna Ugniewska: Rzeczywiście, podróż, o której Pan mówi, trwa czas jakiś… Jak wszystko, co w życiu ważne, zaczęła się przypadkiem. Studiowałam romanistykę i wszystko, co francuskie wydawało mi się najwspanialsze w świecie; o Włoszech zaś miałam pojęcie nader mętne, nie byłam wówczas jeszcze nigdy w tym kraju. O moim losie zadecydował mój mistrz, wspaniały prof. Mieczysław Brahmer, który wręczył mi do przeczytania Dziełka moralne Leopardiego. Nie mam pojęcia, jak wyczuł, że to będzie „mój” autor. Spędziłam nad nim wiele czasu i powróciłam doń po wielu latach, tłumacząc jego listy [Giacomo Leopardi – Listy: wybór (wybór, przekład, wstęp i przypisy Joanna Ugniewska), Warszawa: Czuły Barbarzyńca Press, 2024 – przyp. AK]. Początki więc były całkiem abstrakcyjne, literackie. Potem przyszły podróże do tego kraju i przekonanie, że to jakiś niewyobrażalny przywilej móc tam powracać. Pamiętam, że zrobił na mnie wielkie wrażenie fakt, iż Iwaszkiewicz był we Włoszech 33 razy! Policzyłam wszystkie moje kolejne wyjazdy, no i cóż, okazuje się, że bardzo dawno już go wyprzedziłam… Dla mnie Włochy to przede wszystkim Rzym, gdzie jeżdżę co roku, i wszystko, co na południe od Rzymu. Zawsze się zastanawiam, jak to jest, kiedy ludzie otwierają okno rano i widzą kolumny ze świątyni Apolla, albo Teatr Marcellusa – to musi być jakaś całkiem inna jakość życia.

We wstępie do książki Podróże i inne podróże A. Tabucchi pisze, że nasza egzystencja jest tożsama z podróżą. Nie da się chyba tego stwierdzenia sprowadzić do zużytej tezy, iż nasze doczesne życie jest pielgrzymką, że każdy z nas jest „homo viator”. Tym bardziej, moim zdaniem, nie da się go też uznać za chwytliwą afirmację nowoczesnego nomadyzmu, zaspokajania „apetytu turysty” (żeby użyć tytułu znanej książki Anny Wieczorkiewicz). Jak Pani zdaniem należy rozumieć to zdanie?

Ostatnio, prawdę powiedziawszy, zaczynam powątpiewać, że podróż najlepiej oddaje nasze doświadczenie. Słuszne wydaje mi się przekonanie Baudelaire’a, że życie przypomina szpital, w którym każdy chce zmienić miejsce, bo wierzy, że gdzie indziej będzie mu lepiej. Napisałam nawet krótki szkic do Księgi przyjaciół. Dla Barbary Toruńczyk, zredagowanej przez Marka Zagańczyka, wydanej przez Fundację Zeszytów Literackich w 2016 roku, zatytułowany O niepodróżowaniu. Oczywiście tekstów o podróżowaniu jest więcej, niż o niepodróżowaniu, poczynając od Odysei, ale jest też spora liczba pisarzy, która zastąpiła na przykład podróż wędrowaniem po mieście – dla przykładu Fernando Pessoa, czy Konstandinos Kawafis. Mamy też dużo polskich współczesnych wędrowców – Marka Bieńczyka, Pawła Sołtysa, Michała Cichego – bardzo lubię ich książki. Wędrówka po mieście czy podróż dookoła świata – na jedno wychodzi… To fantastyczne, że przywołał Pan książkę Anny Wieczorkiewicz. Wspaniale rozprawiła się ona z tymi wszystkimi mitami Toskanii i Prowansji, gdzie życie upływa na jego powolnym celebrowaniu. Dzisiejsza turystyka (w ubiegłym roku do Włoch przyjechało 33 miliony turystów) to jakaś monstrualna karykatura dawnych podróży, chociaż już w latach siedemdziesiątych XIX wieku Henry James uważał, że Wenecja przemieniła się w jeden wielki bazar…

Pierwszą książką w Pani tłumaczeniu, jaką przeczytałem, był wydany w Czytelniku wybór myśli E. M. Ciorana. To nie jedyny filozof, którego Pani przetłumaczyła – są jeszcze Marco Filoni, Giorgio Agamben, Umberto Eco, i całkiem niedawno Maurizio Ferraris. W Pani ostatnich książkach ich interdyscyplinarność karmi się filozoficznymi analizami takich znakomitości, jak Walter Benjamin, Gaston Bachelard, Paul Ricoeur, Gilles Deleuze czy Hanna Buczyńska-Garewicz. Pani wcześniejsze monograficzne prace poświęcone Mazziniemu i Leopardiemu zdają się mieć wyraźnie filozoficzną perspektywę. Czy filozofia pomaga zrozumieć literaturę? A może literatura pomaga zrozumieć filozofię? Jakie znaczenie ma filozofia w Pani odczytywaniu literatury?

W tym przypadku również bardzo wiele zawdzięczam nadzwyczajnemu wykładowcy, jakim był profesor Bronisław Baczko, który przed wyemigrowaniem prowadził wykład z historii filozofii dla studentów rozmaitych neofilologii i to było niezwykłe doświadczenie, przepustka do świata myśli, której tradycyjne studia filologiczne nie oferowały. Cieszę się, że mogłam tu przywołać te dwa tak dla mnie ważne nazwiska. To prawda, że tłumaczyłam różnych włoskich filozofów, trzeba jednak przyznać, że o ile to było możliwe, wybierałam ich teksty bardziej „literackie” niż ściśle filozoficzne. Na przykład Agambena przełożyłam dwie urocze książeczki, o Pulcinelli i Pinokiu, oj, nie były to jednak książki dla dzieci! [obie zostały wydane przez Fundację Augusta Hrabiego Cieszkowskiego, odpowiednio w latach 2019 i 2024 – przyp. AK]. Iść za czyimś tokiem myśli to fascynujące zajęcie, kolejna podróż, o ile oczywiście mamy do danego autora zaufanie, że nie zaprowadzi nas na manowce. A Marco Filoni to moje odkrycie, uważam, że jego książka o strachu [Anatomia oblężenia : strach w mieście, wydana również przez wspomnianą Fundację, w roku 2020 – przyp. AK] jest niestety coraz bardziej aktualna. Do tych wszystkich autorów, których Pan wymienił, dodałabym jeszcze Roberto Calasso, którego kilka książek przełożyłam i była to wspaniała wyprawa do świata jego twórczości, jedynej w swoim rodzaju, obejmującej mitologie, religie, literaturę, namysł nad współczesnością. Takich „nieregularnych” myślicieli jest we Włoszech zresztą więcej, np. Carlo Ginzburg, czy Piero Camporesi.

„Być może każda podróż kieruje się w stronę źródła, w poszukiwaniu własnej tożsamości i owego fiat, które wydobyło je z nicości” – pisze Magris w podróżniczym opus magnum zatytułowanym Dunaj. Są więc jeszcze podróże duchowe, do wnętrza siebie, będące poszukiwaniem tożsamości i przeszukiwaniem warstw pamięci – własnej, rodzinnej, zbiorowej. Czy w związku z tym wyobraźnia – ta kluczowa zdolność w uprawianiu literatury – nie jest przypadkiem nieodzowna także w podjęciu i przeżywaniu podróży, tych w odległe miejsca, ale i tych w głąb siebie?

O rozmaitych aspektach podróży i podróżowania Claudio Magris napisał bardzo wiele i sam ogromnie dużo podróżował. Co prawda w Dunaju właśnie przywołuje jakiegoś neurastenicznego Niemca, któremu lekarze zalecili podróż jako lekarstwo. I co się z nim stało? Zmarł w szpitalu psychiatrycznym… Tak, to prawda, że być może najważniejsze podróże odbywają się w wyobraźni, podróże do piątej strony świata, jak pisał Pessoa. A przeszłość to, jak wiadomo. „obcy kraj”, więc wyprawy do niej obfitują w najwięcej niespodzianek.

Pierre Bayard w książce Jak mówić o miejscach, w których się nie było? powiada, że wielu autorów relacjonujących swoje podróże albo wcale tych podróży nie odbyło, albo tylko częściowo, kontentując się po części zgrabną kompilacją zasłyszanych lub przeczytanych relacji – także nierzadko zmyślonych. Chyba jednak nie jest aż tak źle, jak wywodzi Bayard, niemniej przyznać wypada, że nasza skłonność do ulegania urokowi podróży w ogóle nie odbytych, jak choćby tych opisanych na kartach książek Juliusza Verne’a, Italo Calvino, czy Stanisława Lema jest zastanawiająca! Czym jest to, co skłania ludzi do opowiadania, fabularyzowania, zmyślania i życzliwego nadstawiania ucha tym opowieściom? O jakiej podróży marzymy?

Uwielbiam Bayarda, a szczególnie jego książkę Jak rozmawiać o książkach, których się nie czytało?. Z miejscami jest podobnie, nasze doświadczenie jest zbyt ubogie, ograniczone, a możliwość zmyślania nieograniczona. Znakomici pisarze, których Pan wymienia, robili to z wielkim talentem, niezliczone natomiast dziś książki o wyprawach bliższych i dalszych to rzeczywiście tylko zlepek informacji i powierzchownych wrażeń. Często ludzie mnie pytają, dlaczego nie napiszę książki o moich podróżach do Włoch, odpowiadam, że jest ich stanowczo za dużo! W mojej wydanej w ubiegłym roku książeczce z serii „Z rękopisów”, prowadzonej przez wydawnictwo Austeria, Wenecja, Rzym, Sycylia, obiecałam zresztą na tylnej okładce, że o ile to tylko możliwe, nie będę używać zaimka „ja”.

Kultura Enter 2026/03
nr 119