Marta Leszek

W Snach o słoniach Werner Herzog analizuje temat zrównoważonej koegzystencji i interesuje się obsesjami. W swoim najnowszym filmie reżyser wyrusza prosto do serca angolskiej dziczy, gdzie grupa podekscytowanych tropicieli i pewien równie podekscytowany naukowiec namiętnie szukają słoni gigantów. Zastanawia się przy tym, czy ludzkie fascynacje i olśnienia, w których jawa plącze się z mitem, mają większą wartość, gdy zostaną odkryte i rozpracowane, czy raczej gdy pozostaną ukryte pod pewną dozą niedopowiedzeń, tajemnicy i dystansu.

Sny ludzi

Co powstanie, gdy Herzog zrobi film z National Geographic? Tytuł, plakat i taka współpraca skłaniają, by zaryzykować stwierdzenie, iż możemy mieć do czynienia z przyrodniczym dokumentem, który opowie nam coś o planecie i naturze za pomocą pięknych zdjęć i możliwości zajrzenia w dzikie zakamarki krainy na końcu Ziemi, odizolowanej, praktycznie niezamieszkanej przez ludzi, za to, podobno, skrywającej potomków ogromnego Henry’ego z Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie – tajemnicze słonie-duchy. I rzeczywiście, dostajemy zachwycające kadry, ale stojąca za nimi historia bardziej niż na słoniach, skupia się na ludziach. Tytułowe zwierzęta oglądamy więc przez filtr mitów, pragnień i apetytów. Ludzkich. Kto zna Herzoga ten wie, że to musiało się tak skończyć, bo to nie pierwszy raz, gdy sięga on po przyrodnicze, dzikie i ekoklimaty po to, by opowiedzieć za ich pomocą o człowieku. Sny o słoniach to więc kolejna odsłona przyglądania się naturze naszego gatunku. A wszystko to z wysmakowanym wyczuciem estetyki, silnym filozoficzno-eseistycznym zadumaniem, antropologicznym faktorem i survivalowym dreszczykiem. Można więc powiedzieć, że jest to kino dokumentalno-artystyczno-społeczno-przygodowe.

Herzog uwielbia szalonych naukowców

Werner Herzog, jak to ma w zwyczaju, na swojego głównego bohatera wybiera ekscentrycznego badacza (wcześniej portretował na przykład parę zakochanych w sobie i swojej niezwykłej pracy wulkanologów w Pod wulkanem. Requiem dla Katii i Maurice’a Krafftów albo niekonwencjonalnych indywidualistów ze stacji badawczej na Antarktydzie w Spotkaniach na krańcach świata, z legendarną sceną z nihilistycznym pingwinem). Tym razem jest nim dr Steve Boyes, któremu w poszukiwaniach towarzyszą tropiciele z plemienia Khoisan. Tradycyjny dokument przyrodniczy po raz kolejny zamienia na opowieść o byciu wizjonerem, w pewnym momencie ogarniętym obsesją i marzycielskim szaleństwem, którego cel zostaje zderzony z egzystencjalnymi pytaniami o źródła spełnienia, satysfakcji i moralności.

Herzog patrzy na mężczyzn, którzy patrzą na słonie

Film przedpremierowo pokazywany był w ramach Millennium Docs Against Gravity, który w tym roku zaoferował widzom szeroką reprezentację filmów o męskości, o chłopcach, podróżnikach, odkrywcach, ojcach, synach, braciach i współdziałaczach. Czerpiąc z przeróżnych współczesnych dyskursów, pokazywały ich marzenia, dążenia, uwikłania, charaktery, role, funkcje, pozycje, a także wytwarzane przez nich wspólnoty, grupy i enklawy. Sny o słoniach także wpisują się w tę pulę festiwalowych propozycji, bo jakby nie patrzeć, męscy bohaterowie stanowią trzon tej opowieści. W ramach ekspedycji spędzają ze sobą sporo czasu – w drodze, na tropie i na campie, gdzie dzielą się zadaniami, przygotowują posiłki, pilnują ognia, odpoczywają, rozmawiają, rytualnie tańczą i czują ekscytację rozgryzaną zagadką i tropieniem wielkiego zwierza. My w tym czasie dowiadujemy się, kto jest liderem i autorytetem, jakie są motywacje myśliwych i jaka jest ich historia. Obserwujemy też ich silne poczucie braterstwa i kolektywizmu, wzmocnione doświadczeniem uchodźczym i migracyjnym. I tak Herzog przygląda się mężczyznom, którzy wypatrują słoni, których nikt nigdy nie widział, liczącym, że uda im się sięgnąć po nagrodę bycia pierwszymi, którzy zobaczą je na własne oczy. Natchnieni i skuszeni tą wizją wyruszają więc dzielnie prosto w dzicz, uzbrojeni w zatrute strzały. Wiedzą, jak samodzielnie przygotować trutkę – mała dawka i szybkie działanie czynią ją niebezpieczną także dla nich samych. Ich fantazja pozostaje niepohamowana, chociaż to jedna z okazji, przy której na tropie słoni-duchów można otrzeć się o śmierć. Jeden z łowców pokazuje przed kamerą, jak zachowuje się zwierzę trafione strzałą. Scenkę konwulsji prezentuje niczym wyuczoną, precyzyjną choreografię. Taka forma myśliwskiego tańca i świętość polowań dla tropicieli jest normą, dla reprezentantów kultury zachodniej, którzy zespolenie z naturą i szacunek do ekosystemu postrzegają zupełnie inaczej, niekoniecznie. Herzog prezentuje różne dynamiki męskości, przewodnictwa, władzy i liderowania. Początkowo różne modele (zachodni naukowiec, który pragnie pozyskać unikatowe DNA i uduchowieni tropiciele, którzy w rytuałach łączą się z duchami zwierząt), z czasem zaczynają się do siebie zbliżać. Boyes, jako gość, by dołączyć do lokalnych trackerów musi skonfrontować się z afrykańskim królem i uzyskać od niego właściwe pozwolenie. Początkowo przyjmuje rolę badacza z innego świata, wyposażonego w ekwipunek GPS-ów, fotopułapek, dostępu do badań laboratoryjnych i nowoczesnych sprzętów, w kontraście do mistrzów tropienia, wykorzystujących podczas wyprawy własne ciało, zmysły i jad robaków wydłubanych z ziemi. Im dalej w dzicz, tym bardziej akademicki racjonalizm ustępuje romantycznej wizji i lokalnej szkole rozumienia natury, a naukowa obsesja i chęć zdobycia fizycznego dowodu – metafizycznemu wymiarowi całej ekspedycji. To, co niedostępne dla technologii, staje się coraz bliższe dzięki intuicji, determinacji i pełnej pasji fantasmagorii poszukujących. Tylko czy znalezienie się zbyt blisko za moment wszystkiego nie zepsuje?

Słonie są zagrożone. I co z tym zrobimy?

Kiedy na samym początku filmu Boyes ogląda w muzeum eksponat wielkiego Henry’ego, na postumencie widnieje napis „Elephants in danger. Your choice make a difference”. To w zasadzie punkt wyjścia dla całej historii i stawianych w niej pytań o relacje człowieka z naturą, kryzys bioróżnorodności i niszczone ekosystemy. W Snach o słoniach podróż w poszukiwaniu mitycznych słoni przenika się z zaglądaniem w przeszłość. Herzog pokazuje, jak na przestrzeni dekad zmieniało się ludzkie podejście do natury. Sięgając po materiały archiwalne naświetla przemocowe i zawłaszczające podejście sprzed lat (na przykład, gdy wykorzystuje urywki z włoskiego dokumentu Africa addio, w którym uchwycono brutalne i okrutne metody myśliwych z lat 60.). Zastanawia się przy tym, czy dzisiejszy, znacznie większy niż wtedy, respekt i nastawienie na koegzystencję są wystarczające? Czy działania i wysiłki naukowców oraz biologów i natchnione wizje lokalnego króla to słuszny kierunek? Bo może lepiej po prostu zostawić słonie w spokoju.

Prawda, która może być zmyślona

W najnowszym filmie, kamera Herzoga uchwyca spektakularne podwodne ujęcia. Kiedy ogromne, ciężkie słonie kąpią się, ich masywne ciała zyskują niezwykłą lekkość i delikatność. Zwierzęta wyglądają przez to jakby poruszały się w zwiewnym slow motion. Ten zawieszony, spowolniony, płynny obraz oddaje senne, marzycielskie zapędy bohaterów, dla których słonie-giganty, dopóki nie uda się ich zobaczyć na własne oczy, są czymś wręcz onirycznie baśniowym. To moment, gdy pozostające wciąż tajemnicą słonie są jeszcze postrzegane jako surrealne, gdy są jeszcze widmami. Do tego dochodzi oczywiście charakterystyczny, głęboki, powolny głos reżysera-narratora, który jako przewodnik tej zagadkowej wycieczki, przeprowadza widza przez realia widoczne na ekranie (kreśli rys dokumentalny, antropologiczny i wrzuca historyczne konteksty z przeszłości), a jednocześnie swoim natchnieniem zahacza o mistycyzm i uwznioślenie. Im dłużej trwa ta pogoń, tym bardziej widzimy, że podskórnie główny bohater chce, żeby ten sen na jawie pozostał snem. Ale żeby tak się stało musiałby nie znaleźć dowodu i pozostać w sferze niedopowiedzeń. Tylko co na to jego (i reszty ekipy) nieokiełznana ciekawość?

Reżyser po raz kolejny sięga do stworzonego przez siebie motywu ekstatycznej prawdy, której wytycznymi nie są twarde dane, fakty i dowody, a zdolność barwnego i nasyconego pokazania danego podejścia, marzenia, wizji, pragnienia. Zatem to, co na ekranie nie zawsze musi być surową prawdą sensu stricto, odnoszącą się do konkretnych zdarzeń i hiperrealistyczną, a raczej skutecznym i przekonującym odbiciem tego, czego naprawdę chcą i szukają bohaterowie, co rozgrywa się w ich głowach, w co wierzą i czym się zachwycają – nawet jeśli są to projekcje najbardziej obsesyjne i szalone. W tym wszystkim zadaje sobie pytanie, czy zmaterializowany sen wciąż może być tak pociągający jak krążąca legenda o zwierzętach-duchach i czy strategia poszukiwania tajemniczych osobników to dobry wybór – bo czy, nawet silna i pełna szacunku, więź z naturą powinna zawsze zakładać związki ludzi z wszelkimi gatunkami nie-ludzi? Czy może lepiej, żeby niektóre porządki istniały sobie spokojnie i równolegle, gdzieś w sferze tajemnicy niesprowadzalnej do porządku ludzkiego?

Kultura Enter 2026/03
nr 119