Wiesława Turżańska

Sezon teatralny 2025/2026 w Teatrze Starym w Lublinie zakończył się wydarzeniem spektakularnym, czyli premierą monodramu Maria Skłodowska-Curie. Doświadczenie w reżyserii Justyny Łagowskiej i w wykonaniu Agnieszki Przepiórskiej. Toteż widzowie mogli podziwiać kolejną wybitną kreację aktorki, specjalizującej się od lat w teatrze biograficznym. Nie można, oczywiście, pominąć twórczej współpracy całego zespołu, która zaowocowała doskonałym kształtem artystycznym spektaklu. Reżyserka jest też jedną z najbardziej cenionych scenografek i kostiumolożek w Polsce, a z Teatrem Starym współpracowała przy Machii w reżyserii Juliusza Machulskiego i Learze Janusza Opryńskiego. W Marii… zastosowała minimalistyczną scenografię, jej centrum stanowi symboliczne ogromne koło, a osadzone w nim projekcje wizualne (Natan Berkowicz) towarzyszą słowom aktorki. W oryginalny sposób ilustrują etos pracy naukowej Skłodowskiej-Curie, jej doświadczenia życiowe czy pragnienia.

Zarazem minimalizm umożliwił Agnieszce Przepiórskiej wypełnienie całej przestrzeni scenicznej ruchem, gestem i głosem,. Pełen dynamizmu układ choreograficzny, autorstwa Mileny Czarnik, materializował różnorodne emocje bohaterki. Jej zmagania ze zmaskulinizowanym światem, chwile radosnych uniesień czy stany depresyjne po śmierci matki i męża. W pamięć zapada scena, kiedy przykryta fartuchem Piotra, nieruchomieje po jego śmierci w pozycji embrionalnej. Introspektywny charakter monodramu akcentuje subtelna gra światła i muzyka Rafała Matuszaka. Jednak, jak słyszałam, wprowadzenie ewokujących paryską atmosferę piosenek Barbary Pravi i Mireille Mathieu było pomysłem aktorki.

Nie sposób pominąć Piotra Rowickiego, któremu zawdzięczamy fenomenalny tekst, bez czułostkowości i patosu. Poza tym autor od lat współpracuje z Agnieszką Przepiórską, co przełożyło się na powstanie wielu znakomitych monodramów, osadzonych w nurcie herstorii. Lubelscy widzowie mieli okazję zobaczyć trzy z nich: Szymborska. Kropka, przecinki i papierosy, Ocalone i Jadwigę. W przypadku Marii Skłodowskiej-Curie. Doświadczenie w „Dzienniku Wschodnim” przed premierą wypowiadali się realizatorzy spektaklu, podkreślając że chcą odejść od klasycznego „pomnikowego” ujęcia postaci. Natomiast rektor UMCS, prof. Radosław Dobrowolski, zaznaczył: To była osoba z krwi i kości. Dobrze byłoby, gdyby zeszła z pomnika i została poznana również od tej zwykłej, życiowej strony.

Jednakże warto wspomnieć, iż biografia podwójnej noblistki, zarówno w kontekście jej dokonań naukowych, jak i życia osobistego, jest w Polsce dość znana. Powstało wiele książek, w tym światowy bestseller Madame Curie autorstwa młodszej córki, Ewy Curie. Różne aspekty jej życia ukazywały filmy dokumentalne i fabularne. Na przykład miniserial biograficzny Maria Curie z Marie-Christine Barraut czy Maria Skłodowska-Curie z Karoliną Gruszką, niejednoznacznie oceniane przez krytyków i widzów. Mnie raziły w nich czułostkowość i ckliwy patriotyzm. Różnica pomiędzy nimi a lubelskim monodramem tkwi w rozłożeniu akcentów i formie przekazu. W tym przypadku, zgodnie z założeniami herstorii, na zmagania bohaterki z patriarchalnym światem naukowym i z problemami osobistymi, wynikającymi w dużej mierze z ówczesnych stereotypów, patrzymy z jej perspektywy.

Agnieszka Przepiórska, której słowa zacytował „Dziennik Wschodni” – To nie była rewolucja z transparentami. To była cicha, trudna praca i codzienne zmagania z rzeczywistością, w której kobiety miały znacznie mniej możliwości – wciela się w postać noblistki, lecz unika dosłownego portretu, raczej interpretuje jej sposób odbierania świata. Aż do zaskakującego finału, czyli mowy z okazji otrzymania po raz drugi Nagrody Nobla, ubrana jest w ciemną prostą suknię, podkreślającą ascetyczny tryb życia i oddanie nauce. Monodram stanowi także próbę odpowiedzi na pytanie: co mogło wpłynąć na taką postawę życiową genialnej Polki? Jego twórcy eksplorują najważniejsze fakty z życia bohaterki i reakcje na nie. Ponieważ sytuacje zmieniają się jak w kalejdoskopie, w pełnej ekspresji grze Agnieszki Przepiórskiej mamy istną amplitudę emocji, choć tych bolesnych, wynikających ze zderzenia z brutalną rzeczywistością, jest więcej.

Otwierająca monodram scena ukazuje Marię jako dojrzałą kobietę – naukowca, skupioną na pracy i mówiącą o swych badaniach nad radioaktywnością minerałów, zawierających uran i tor, dokonywanych nową metodą pomiarów elektrycznych. Być może przygotowuje się do wystąpienia w Sztokholmie, lecz za chwilę przenosi się w świat dzieciństwa, do domu rodzinnego, gdzie króluje nauka. Przed widzami staje Maniusia zdolna niesłychanie, której zainteresowanie przedmiotami ścisłymi rozbudził ojciec, nauczyciel fizyki i matematyki. Nie zaniedbywał też geografii, języka polskiego czy historii, a z nią wiązało się wychowanie patriotyczne, wspomnienia o krewnych biorących udział w powstaniach narodowych. Jednakże w tym przypadku mamy do czynienia z innym modelem patriotyzmu, rodem z ideałów pozytywistycznych, co unaocznia odpowiedź ojca na wątpliwości Maniusi: – Jeśli jesteśmy narodem niezwyciężonych powstańców, to dlaczego przegrywamy? Dlaczego ty nie brałeś udział w powstaniu? – Bo byłem politycznym realistą. Służyłem nauką.

W spektaklu wpływ ojca na osobowość noblistki został mocno zaakcentowany, to z inteligenckiego domu wyniosła kult nauki, służącej prawdzie i ludziom, samodyscyplinę i szacunek dla sumiennej pracy. Dowiadujemy się, że jako guwernantka nocą pogłębiała wiedzę i dopiero po północy sięgała po Nad Niemnem Orzeszkowej. Przepiórska mistrzowsko odtwarza olśnienie dziewiętnastolatki pięknem natury w ziemiańskim majątku Szczuki i nieśmiało rodzące się uczucie do Kazimierza Żórawskiego. A za moment kontrapunktuje sentymentalny nastrój gwałtowną reakcją rodziców na myśl, że ich syn, przyszły spadkobierca pól buraczanych, mógłby poślubić ubogą guwernantkę. Padają obraźliwe inwektywy, lecz dla Marii największym szokiem jest dwuznaczna propozycja ukochanego.

O tego momentu narracja przyspiesza, a selekcjonowane wydarzenia oparte są na opozycji: iluzja – dezilucja. Zarazem kolejne przykłady absurdalnych zasad świata z okresu Belle Epoque puentowane są przez bohaterkę sarkastycznym komentarzem, niepozbawionym gorzkiego humoru. Np. wyjazd na wymarzone studia na Sorbonie wprawia ją w euforię, Paryż wydaje się jej centrum ludzkich możliwości, wyznaje: Przyjechałam po siebie. Choć z trudem znosi nędzną egzystencję w pokoiku, gdzie zimą zamarza woda, to największe rozczarowanie przynosi świadomość pozornej równości kobiet w dostępie do uniwersytetów. Konstatuje, iż na dwa tysiące studentów, były tylko dwadzieścia trzy kobiety, a na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym do licencjatu dotrwała jedna, czyli ona.

Oryginalnie zostały ujęte sceny z życia małżeńskiego pary marzycieli, gdyż wyimki wspólnych chwil pojawiają się we wspomnieniach po tragicznej śmierci Piotra. Przepiórska operuje tu różną skalą emocji, mamy więc liryczne i pełne szczęścia przywołanie poślubnej podróży na rowerach do Bretanii, miłosnych uniesień, kąpieli nago w morzu. Ale też przejmujących konstatacji o skromności Piotra, będącego wiernym etosowi pracy naukowca. Jednocześnie, wraz z Marią, widz odczuwa ból z powodu jej ostatnich słów do męża: Daj mi spokój. W innej konwencji ukazana jest scena, kiedy bohaterka jako pierwsza kobieta na Sorbonie wygłasza w 1906 roku wykład inauguracyjny, stanowiący kontynuację ostatniego wykładu jej tragicznie zmarłego męża. I, co ciekawe, w spektaklu słyszmy oryginalny tekst, zaczynający się od słów: Gdy się rozważy postępy, jakie uczyniła fizyka w ostatnich dziesięciu latach, uderza zmiana, która zaszła w naszych pojęciach o elektryczności i o materii…

Przepiórska oddaje zmiany, zachodzące w osobowości Marii, na oczach widzów staje się osobą o niezwykle wyrazistym charakterze, świadomą wagi swej pracy naukowej, ale i ograniczeń narzucanym kobietom przez postępową z pozoru Francję. Na dyskryminujące, czy wręcz szowinistyczne sytuacje, reaguje sarkastycznie. Z ironią komentuje intencje tłumu na jej inauguracyjnym wykładzie: To lepsze niż teatr. Natomiast z radością reaguje na obecność w pierwszym rzędzie swych uczennic ze szkoły w Sevres. W końcowych partiach monodramu jak w soczewce skupiono dramatyczne wydarzenia z roku 1911, świadectwa marginalizującego jej dokonania obskurantyzmu. Talent i charyzma aktorki sprawiają, że widz staje się świadkiem odrzucenia jej kandydatury na członka Francuskiej Akademii Nauk. Z rozbawieniem słucha argumentacji, w której Nagroda Nobla to fakt nieistotny, ważne jest, że Branly to mężczyzna, Francuz, katolik, a Curie – kobieta, cudzoziemka i ateistka.

Dzięki lekkiej zmianie tonu słyszymy, m.in., krytyczne słowa jednej z kobiet, należącej do tzw. elity kulturalnej, sugerującej, iż Skłodowska powinna ograniczyć się do trzech niemieckich „k”: Kinder, Küche, Kirche. Czy fakt, że przegrała stosunkiem głosów 30 do 28, pocieszył bohaterkę? W każdym razie skomentowała to ironicznie: Tradycja znowu zwyciężyła, by wkrótce stać się obiektem powszechnej agresji, wywołanej przez „Le Figaro” opublikowaniem miłosnej korespondencji z Paulem Langevin, wybitnym fizykiem, będącym wtedy w separacji z żoną. Aktorka z maestrią ukazuje Skłodowską próbującą zachować dystans. A wcześniejszym szykanom, typu: ekscentryczna feministka z kraju, który nie istnieje, wbrew swej naturze mająca typowo męskie ambicje, towarzyszy eskalacja nagonki o podłożu ksenofobicznym. Cudzoziemka, zapewne Żydówka, robiąca zamach na francuski dom. Warto wspomnieć o kontekście tej sytuacji, jakim była hańbiąca Francję sprawa Dreyfusa, którą kilka lat temu przypomniał film Oficer i szpieg Romana Polańskiego.

Cóż, w monodramie ówczesny Paryż to parabola świata, w którym od tysięcy lat panowały obyczaje dyskryminujące kobiety. Nieobce były także Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk, zalecającej noblistce, w obliczu skandalu obyczajowego, rezygnację z przyjazdu do Sztokholmu. Realizatorzy monodramu groteskowo rozwinęli zalecenia: Lepiej byłoby, gdyby pani niczego nie wynalazła; Najlepiej byłoby, gdyby pani w ogóle nie istniała… Skłodowska Agnieszki Przepiórskiej to kobieta nieugięta: Zahartowana na ciosy, skały i krawędzie. W finale wygłasza alternatywną mowę noblowską, będącą manifestem feministycznym, postulującym solidarność i odrzucenie lęków dziewczynom, bez względu na wiek. Przypomina, że solidarność amerykańskich kobiet umożliwiła zakup jednego grama radu dla powstałego z jej inicjatywy Instytutu Radowego w Warszawie. Przemawia jako kobieta naukowiec, a właściwie naukowczyni, proponując zmianę nazwy Belle Epoque na epokę Ośmielenia, bo przecież wtedy kobiety zaczęły walczyć o swoje prawa.

Doskonałość spektaklu pozwala widzom doświadczyć katharsis, zaś od Agnieszki Przepiórskiej nie sposób oderwać wzroku, koncentruje całą uwagę, magnetyzuje widownię. To sprawia, że przez te niecałe półtorej godziny czujemy się jak w transie. Oczywiście, w przypadku znakomitych tekstów wszyscy mogą mieć wrażenie, że to aktualny komentarz do sytuacji politycznych, społecznych, obyczajowych. Lecz, choć od pewnego czasu rzeczywistość wokół nas zmieniła się diametralnie, to nierzadko słyszmy o przemocy wobec kobiet i różnych formach seksizmu. Więc demony nadal wychodzą. Toteż warto zapamiętać pojawiającą się w finale nową wizję Człowieka witruwiańskiego.