Krzysztof Bąk
Na marginesie wojennego reportażu Wojciecha Tochmana pt. Delfiny i Belzebub (Wydawnictwo Literackie 2026)

Znanym toposem wojennym jest przemiana człowieka w zwierzę; odnajdując w sobie zwierzę – gotowość do wyspecjalizowanego zadawania śmierci – pozwalamy sobie moralność zastąpić instynktem. U Tochmana w reportażu zwierzę daje impuls etyczny, przytulając, ratując psa, ocalamy siebie.

Te dwie fotografie dzieli od siebie ponad sto lat.

Na pierwszej czarno-białej widzimy zbitą z desek piętrową pryczę, podobne deski tworzą „boazerię” ścian całego pomieszczenia, na jednej z nich zawieszona okrągła manierka i w równej odległości od siebie dwa karabiny. Obok łóżka piecyk, stolik, przy nim siedzi mężczyzna w mundurze. Na górnej i dolnej pryczy leżą mężczyźni, ten wyżej patrzy w obiektyw, a ten niżej wzrok kieruje na psa. Psa trzyma oburącz żołnierz siedzący na krześle. Klisza pochodzi z Muzeum Historycznego I Wojny Światowej w Péronne, przez Péronne przepływa rzeka Somma. Teraz wiemy, gdzie jesteśmy.

Drugie zdjęcie możemy oglądać w dwóch wariantach: kolorowym i czarno-białym. Zdjęcie odnajdziemy łatwo w sieci, więc nie trzeba odwiedzać muzeum czy archiwum. Widać na nim żołnierza ukraińskiego ubranego w zielony polar, spodnie multicam; mężczyzna, ułożony na boku ma zamknięte oczy, na nim umościł się wielki rudy kocur. Na fotografii jest Maksym Krywcow, poeta ukraiński. Na wersji czarno-białej nie zobaczymy już płomiennej barwy kota, ta wersja powstała w styczniu 2024 roku, po śmierci Maksyma.

Wojciech Tochman w rozdziale „Legenda o zabitym kocie” pisze o tej fotografii i krótkim życiu poety Maksyma Krywcowa, człowieku wrażliwym, który wolał „na wszelki wypadek” podać numer do kuzynki, żeby dowódca nie dzwonił do mamy nad ranem, bo telefony nad ranem są najgorsze. O tym jest cała książka Delfiny i Belzebub, opowieść o ludziach i zwierzętach, o przerwanej codzienności, pozostawionym na kuchni obiedzie, „bo są już blisko”. O zwierzętach ratowanych i opuszczanych, wyjazdach bez zwierząt i powrotach po zwierzęta. W nazwie „zwierzęta bezdomne” dom człowieka i zwierzęcia jest wspólny, człowiek udomowił zwierzę, zapraszając je do siebie. Okrucieństwo wojny rozkłada się po równo, domu tracą ludzie i zwierzęta.

***

Wojny pokazywały, że pragmatyczny homo sapiens zaprzęgał zwierzęta do działań na froncie, gdy tylko znalazł dla nich funkcję. Dobrze znana historia koni wojennych, osłów, gołębi, psów. Kiedy tylko zamilkną działa, zaczynamy (my ludzie) odczuwać wdzięczność względem zwierząt; we Francji po pierwszej wojnie światowej wzniesiono monument gołębia pocztowego. Zwierzęta w reportażu Tochmana nie mają funkcji, po prostu są. Rzeczywistość wojny jest bezlitosna: Gilbert ze stresu odgryzł sobie łapę, Gerda – suczka, odłamek rozerwał jej brzuch, Mona z głodu stała się przezroczysta. Bohaterami książki są ludzie i zwierzęta: Żenia, Lala, Mona, Ołeksandra, Gilbert, Gerda.
Sytuacja ludzi wydaje się prostsza – wojny podlegają konceptualizacji, w podręcznikach pojawią się daty, przyczyny i skutki, ale dla zwierząt wojna to naga siła kinetyczna, huk wystrzału jest często ostatnim słyszalnym dźwiękiem. Ptaki, jak czytamy u Tochmana, ze względu na wielkość głowy, są szczególnie narażone na urazy akustyczne. Delfiny na skutek działania sonarów, których używają okręty, ślepną. Impuls dźwiękowy jest tak silny, że uszkodzona zostaje część mózgu. Delfin później umiera z głodu, albo wpływa na minę morską.

Historie, w których opisywane okrucieństwo łączy się ze specyficznym stylem, nazywamy „mocnymi”. Nie można się przyzwyczaić do stylu opowiadania Wojciecha Tochmana. Krótkie urywane zdania, zimna kostyczna mowa, jakbyśmy chcieli wziąć pauzę, żeby wbi

wzrok w ziemię, poprosić o dar niemówienia. Styl opisu, znany czytelnikom z poprzednich książek, a szczególnie z Jakbyś kamień jadła, także w tej ostatniej oddaje grozę rzeczywistości wojny. Autor przesuwa postacie i zdarzenia, dynamizuje obrazy, łączy je techniką ostrego montażu. Hostomel, Charków, Bucza, schronisko pod okupacją Rosjan i droga do niego przecięta blockpostem, terror widziany na własne oczy i ten opowiedziany, gorączka ewakuacji na zachód. W czasie tej ewakuacji Poratunek – instytucja opiekująca się zwierzętami – otrzymująca wiele telefonów, że został… w pustym mieszkaniu. Pracownicy jadą więc na miejsce, wybijają okna, jeśli jeszcze są, drążą otwory w drzwiach, ścianach, by wrzucić do środka karmę.

Jednak jest w tej książce coś o funkcji zwierząt: „Żołnierze śpią ze zwierzętami, w chłodnych porzuconych domach, w zimnych okopach. Zwierzęta są ciepłe i bliskie. Dają się przytulać, pozwalają o siebie zadbać i tak ratują żołnierskie głowy. Bo zaprzeczają śmierci”. Bo nie chodzi przecież tylko o ciepło, choć i ono jest bezcenne w warunkach zimnej nocy, wilgotnego okopu, ale chodzi o ocalenie: zwierzę jest poza tym, co robią ludzie, jest poza winą, piekło rozpętał człowiek. Znanym toposem wojennym jest przemiana człowieka w zwierzę; odnajdując w sobie zwierzę – gotowość do wyspecjalizowanego zadawania śmierci – pozwalamy sobie moralność zastąpić instynktem. U Tochmana w reportażu zwierzę daje impuls etyczny, przytulając, ratując psa, ocalamy siebie. Gilbercie, daj się uratować, by uratować nas obu. (Albert Camus)

Tytułowy Belzebub to kot. Autor książki wspomina swój pobyt w Iraku, był wtedy chłopcem. Pospieszny wyjazd w napiętej przed kolejnym konfliktem atmosferze, właściwie ewakuacja, sprawiła, że Belzebub został na miejscu pod opieką sąsiadów. Teraz, gdzieś w Donbasie – pomimo upływu czasu – los Belzebuba odzywa się „igłą w sercu”, bo przecież tego się nie robi kotu. Nie zostawia się go nawet w pustym mieszkaniu, a co dopiero na zewnątrz pod pustym niebem.

Poza przyjętym opisem wojny pokazującym statystyki, niebieskie i czerwone strzałki na mapach, przesunięcia linii frontu jest reportaż, który przybliża to, co pomijają analizy i raporty. Serhij Żadan o książce Tochmana pisze: „Cywile próbujący ocalić świat, swoje rodziny, swoje zwierzęta, są smutnym i gorzkim tłem tej wojny. Nie zawsze dostrzegamy ich za pojazdami opancerzonymi i zrujnowanymi budynkami, ale zawsze gdzieś tu są, tuż obok. Ludzie i zwierzęta zaglądają złu w oczy i starają się nie odwracać wzroku”.

Reportaż ma siłę, przyznaje sobie prawo równe generałom, przesuwa wozy bojowe i czołgi, żebyśmy zobaczyli Gilberta, Gacka, Monę i Gerdę.