Rafał Kasprzyk

O najnowszej prozie Roberta Gmiterka „Lulajżesyneczku” (wyd. Libra PL, 2026, s. 352)

Najpierw jest przystanek. Nie początek świata, nie narodziny, nie wielkie otwarcie bram pamięci, tylko przystanek: coś skromnego, technicznego, niepoetyckiego. Miejsce oczekiwania i wysiadania. Przestrzeń między ruchem a bezruchem. Autobus staje, drzwi się otwierają, człowiek wysiada i nie wie, gdzie jest. W tym geście – śmiesznie zwyczajnym, jak wszystkie nasze życiowe początki, które dopiero po latach oblekamy w znaczenie – mieści się cała powieść Roberta Gmiterka Lulajżesyneczku. Człowiek wysiada nie tyle z autobusu, ile z własnego życia. A może przeciwnie: dopiero w nie wsiada, bo dotąd żył jak pasażer na gapę, przewożony przez cudze opowieści, przez genealogie, które nie miały odwagi się przed nim odsłonić, przez historię, która siedziała obok, milcząca, z twarzą zwróconą ku szybie.

Zawsze wydawało mi się, że przystanki mają w sobie coś bardziej metafizycznego niż dworce. Dworzec jest zbyt teatralny. Ma halę, zegary, komunikaty, architekturę przeznaczenia. Przystanek jest nagi. Kawałek chodnika, słupek, rozkład jazdy rozmokły od deszczu, kosz na śmieci, czasem ławka, czasem wiata. Dworzec obiecuje podróż, przystanek obnaża przypadkowość przybycia. Na dworcu można mieć walizkę, bilet, plan. Na przystanku można tylko czekać albo wysiąść za wcześnie. Bohater Lulajżesyneczku wysiada właśnie tak: jak ktoś, kto pomylił sen z jawą, miejsce z przeznaczeniem, powrót z ucieczką. A obok jest wykop. I ten wykop wydaje mi się jednym z najważniejszych obrazów współczesnej polskiej wyobraźni. Od lat żyjemy obok wykopów. Rozkopane rynki, rozkopane ulice, rozkopane pamięci. Biało-czerwone taśmy, które mają chronić przed upadkiem, ale przecież także coś wygradzają, coś oznaczają, coś ustanawiają. W powieści Gmiterka ta taśma nie jest tylko elementem robót drogowych. Jest miniaturową flagą niepokoju. Polska w stanie remontu, Polska w stanie rozgrzebania, Polska ostrzegająca samą siebie: nie podchodź, głębokie, można spaść. Ale czy nie spadliśmy już dawno? Czy taśmy nie rozciągnięto po fakcie, byśmy mogli udawać, że niebezpieczeństwo dopiero się zaczyna?

Każda poważna książka ma swój otwór, przez który widać coś więcej niż fabułę. U Gmiterka takim otworem jest właśnie wykop. Można go zasypać, można oznaczyć, można przejść obok, można uznać za chwilową uciążliwość komunikacyjną. Ale wykop trwa. Jest raną miasta, otwartym miejscem pod spodem. Przypomina, że pod chodnikiem zawsze coś jest: glina, kości, rury, korzenie, dawne fundamenty, zgubione rzeczy, przegniłe deski, może czyjś guzik, może dziecięcy ząb mleczny, może nic. A nic również bywa ciężkie.

Autor napisał książkę nie o tym, co widać, ale właśnie o tym, co jest pod spodem. Dlatego tak wiele w niej miejsc: zakład fryzjerski, zakład fotograficzny, pokój z widokiem, kuchnia, kościół, izba pamięci, krawcowa, schron, cmentarz, archiwum. Każde z tych miejsc przypomina przedpokój do czegoś głębszego. Wchodzi się po usługę, po nocleg, po jedzenie, po informację, po naprawę płaszcza, po zdjęcie, po dokument, a wychodzi się bardziej bezradnym niż przedtem. Bo u Gmiterka miejsca nie obsługują ludzi. Miejsca ich przesłuchują. Fryzjer pyta twarz, fotografka pyta brak fotografii, pensjonat pyta pochodzenie, kuchnia pyta głód, kościół pyta śmierć, izba pamięci pyta, czy pamięć można zamknąć w gablocie, archiwum pyta, czy dokument jest jeszcze dowodem istnienia.

W moim głębokim przekonaniu ta książka nie jest labiryntem zbudowanym po to, by imponować. Jest labiryntem, bo tak działa pamięć. Nie pamiętamy liniowo. Pamiętamy drzwiami. Klamką. Zapachem. Schodami. Cudzym głosem za ścianą. Plamą światła na podłodze. Talerzem, który stał na stole, choć nie pamiętamy już, kto przy nim siedział. Pamięć ma strukturę mieszkania, nie kroniki. W kronice jest rok, miesiąc, dzień, nazwisko, przyczyna, skutek. W mieszkaniu jest zimny kąt, którego nikt nie potrafi ogrzać, choć piec huczy. I tam właśnie, w tym kącie, historia lubi trzymać swoje najważniejsze dokumenty. Dlatego tak bardzo porusza mnie u Gmiterka dom. Nie dom rodzinny w prostym, ciepłym sensie. Nie arkadia dzieciństwa. Raczej dom podejrzany. Dom po kimś. Dom, który stoi otworem, bo nie zdążono go zamknąć. Dom z cudzym układem pokoi. Dom, w którym piec nie jest do chleba, chociaż wygląda jak piec chlebowy. Dom, który można zająć, ale którego nie da się całkiem posiąść. Dom, w którym człowiek mieszka, a jednocześnie nie może pozbyć się wrażenia, że jest gościem u nieobecnych. Czy nie jest to najgłębsza figura powojennej Europy Środkowej? Mieszkanie po kimś. Łóżko po kimś. Lustro po kimś. Szafa po kimś. Pole po kimś. Sklep po kimś. Miasto po kimś. Cmentarz po kimś. I ten niepokój, który nie zawsze staje się myślą, bo myśl byłaby zbyt trudna: co znaczy „moje”, jeśli zaczęło się od czyjegoś „nie ma”? Nie chodzi tu o prosty akt oskarżenia. Literatura Gmiterka jest zbyt gęsta, by dać się sprowadzić do publicystycznej tezy. Chodzi o coś bardziej delikatnego i bardziej bolesnego: o moralną akustykę miejsc. O to, że pewne domy brzmią inaczej, nawet gdy nikt już nie pamięta, dlaczego.

Pusty dom nigdy nie jest pusty. To zdanie można by zapisać na początku wszystkich naszych historii po katastrofie. Pusty dom jest pełen cudzej nieobecności. A cudza nieobecność nie jest niczym. Przeciwnie, jest jedną z najbardziej trwałych substancji. Bardziej trwałą niż drewno, cegła, wapno. Można po niej chodzić, można w niej spać, można na niej stawiać stół, można ją przykrywać dywanem, można zagadać. Ale ona wraca. Czasem jako wilgoć. Czasem jako legenda. Czasem jako pytanie dziecka: dlaczego tutaj zawsze jest zimno? Czasem jako głos starej kobiety, która mówi, że widzi coś pod podłogą.

Twórca Lulajżesyneczku rozumie, że historia nie wraca do nas w postaci dat. Daty są zbyt grzeczne. Ona wraca jako rzecz. Brzytwa. Dzwonek nad drzwiami. Walizka z naklejkami z miejsc, w których nigdy nie była. Martwa natura. Drejdel obok krzyża. Czerwony obrus. Sól rozsypana na stole. Pusta szklanka. Mucha. Ptasie pióro. Rzeczy są w tej książce bardziej cierpliwe od ludzi. Ludzie umierają, wyjeżdżają, milczą, zapominają, kłamią, mieszają tropy. Rzeczy trwają i nie tłumaczą się. Ich milczenie bywa bardziej oskarżycielskie niż krzyk. Szczególnie brzytwa. Fryzjerska brzytwa, która nie tylko goli, ale przeprowadza. Narzędzie rzemiosła i narzędzie ofiarne. Ostrze, które zdejmuje z twarzy zarost, a więc czas. Bo zarost jest najskromniejszą formą czasu na skórze: kilka dni, cień, zaniedbanie, droga, zmęczenie. Ogolić człowieka to przywrócić go światu, ale też pozbawić schronienia. Bo twarz po goleniu jest bezbronna. Gładka. Wystawiona. Gotowa do rozpoznania albo do nierozpoznania.

W zakładzie fryzjerskim bohater oddaje gardło. Ten gest wydaje mi się ważniejszy niż niejedno wyznanie. Odsłonić gardło przed obcym człowiekiem z brzytwą w ręku – czy nie na tym polega każde wejście w pamięć? Ufasz, że cię nie zrani. Ale przecież pamięć zawsze rani, nawet gdy ręka nie drży. Może dlatego fryzjer u Gmiterka jest kimś w rodzaju kapłana powierzchni. Nie spowiada duszy, tylko twarz. Wie, że człowieka nie poznaje się po głębi, lecz po tym, co na nim zostawił czas: po skórze, zmarszczkach, zaroście, po sposobie, w jaki siedzi w fotelu i milczy.

A fotografia? Fotografia obiecywała, że coś zostanie. Że twarz przeżyje ciało. Że kiedy zabraknie człowieka, ktoś wyjmie zdjęcie i powie: to on. Ale u Gmiterka fotografia zdradza. Albo jej nie ma, albo jest nieodebrana, albo rozmyta, albo prześwietlona, albo zamknięta w ciemni, albo tak doskonała, że staje się nieznośna. Ktoś pamięta wszystko, lecz ta absolutna pamięć nie prowadzi do ocalenia. Przeciwnie, hipermnezja okazuje się piekłem. A więc niepamięć niszczy, ale pamięć całkowita także niszczy. Życie potrzebuje oddechu między jednym a drugim. Potrzebuje prawa do mgły.

Ciemnia fotograficzna jest może najuczciwszą metaforą historii. Tam wszystko jest odwrócone. Biel czernieje, czerń jaśnieje, żywe robi się martwe, martwe zaczyna patrzeć. Ale czy po wojnie, po Zagładzie, po przesiedleniach, po czystkach, po wielkich migracjach ludów, po cudzych domach i cudzych grobach świat nie stał się właśnie negatywem? Kto przychodził jako wyzwoliciel, mógł okazać się nowym panem. Kto był obcy, mógł być najbliższy. Kto miał dom, mógł nie mieć prawa do miejsca. Kto niczego nie ukradł, mógł żyć wśród rzeczy, które zostały po kradzieży większej niż pojedynczy człowiek. Kto ocalał, nie zawsze wiedział, czy wolno mu się cieszyć. Kto pamiętał, nie zawsze wiedział, czy ma prawo mówić.

W tej książce historia jest kontrowersyjna nie dlatego, że dotyczy tematów trudnych: Żydów, Ukraińców, pogranicza, powojennych przesunięć, Ochronki, milicji, lęku przed Wschodem. Jest kontrowersyjna dlatego, że narusza nasz najgłębszy mechanizm obronny: pragnienie niewinnej opowieści o sobie. Chcemy wierzyć, że jeśli byliśmy ofiarami, nie mogliśmy być uwikłani. Że jeśli cierpieliśmy, cudze cierpienie nie ma prawa nas oskarżać. Że jeśli straciliśmy, wolno nam było wziąć. Że jeśli nie zabijaliśmy, jesteśmy czyści. Że jeśli nie pamiętamy, to znaczy, że nie ma czego pamiętać. Gmiterek nie krzyczy: jesteście winni. Mówi ciszej i dlatego okrutniej: jesteście połączeni. Z tymi, którzy byli przed wami. Z tymi, którzy zniknęli. Z tymi, których się baliście. Z tymi, których nie wpuszczacie do pokoju, zanim nie upewnicie się, czy nie są Żydami albo Ukraińcami. Z tymi, których imiona podmieniano, żeby przeżyli. Z tymi, którym imiona odbierano, żeby zniknęli. Z tymi, którzy zamieszkali w cudzych domach, bo sami zostali wyrwani ze swoich. Z tymi, którzy stali z boku. Z tymi, którzy patrzyli. Z tymi, którzy nie patrzyli.

Wielkie pytanie tej książki nie brzmi: kto jest winny? Brzmi raczej: kto zostanie uznany za naszego zmarłego? Ono właśnie wydaje mi się dzisiaj może ważniejsze niż wiele sporów o politykę historyczną. Wspólnoty nie poznaje się po tym, jak celebruje swoich bohaterów. Poznaje się po tym, czy potrafi opłakać tych, którzy nie wzmacniają jej dobrego obrazu. Łatwo płakać nad własnym grobem, trudniej nad cudzym. Jeszcze trudniej nad grobem kogoś, kogo nie lubiliśmy, kogo się baliśmy, kogo obecność podważała nasze prawo do miejsca. A najtrudniej nad kimś bez imienia, bez dokumentu, bez świadków, nad NN z wykopu. Bo NN nie daje nam nic w zamian. Nie wzmacnia genealogii. Nie buduje legendy. Nie potwierdza żadnego „my”. Leży i pyta, czy człowiek może być opłakany, zanim zostanie przypisany. U Gmiterka to właśnie jest najstraszniejsze: ulga, że nie zginął nikt stąd. Ulgę tę znamy. Ma wiele odmian. Nie nasz problem. Nie nasze dziecko. Nie z naszej ulicy. Nie z naszej parafii. Nie z naszego narodu. Nie z naszej historii. Nie nasza śmierć. Cała cywilizacja obojętności zaczyna się od odmiany zaimka. Autor Epifanii Pana Eliasza pokazuje, że najciemniejsze słowo nie musi brzmieć: „nienawiść”. Czasem brzmi: „nie nasz”. Może dlatego tytułowa kołysanka jest tak przewrotna. „Lulajżesyneczku” brzmi miękko, archaicznie, domowo. Ma w sobie ciepło domu, cichy głos nad dzieckiem, rytm usypiania. Ale pod spodem słychać coś innego. Ona bywa przecież nie tylko pieśnią miłości. Bywa także zaklęciem przeciw lękowi. Matka śpiewa, bo boi się ciszy. Śpiewa, by dziecko spało, ale może także po to, by nie obudziło się w nim coś, czego sama się lęka. Syn. Syneczek. Mężczyzna w zarodku. Przyszły ojciec, przyszły żołnierz, przyszły uciekinier, przyszły zaginiony, przyszły wilk. Kołysanka jest próbą ocalenia dziecka przed historią, ale historia ma słuch doskonały. Słyszy nawet przez pierzynę.

Pierzyna. Wróćmy do niej, bo ona wydaje mi się przeciwieństwem wykopu. Wykop jest ziemią otwartą, pierzyna – niebem domowym. Wykop pochłania, pierzyna okrywa. Wykop jest zimny, pierzyna ciepła. Ale u Gmiterka te dwa obrazy spotykają się. Pod pierzyną można ukryć dziecko. Pod śniegiem, jak pod pierzyną, można ukryć zmarłego. Ocalenie i śmierć mają tę samą miękkość. To jedno z najbardziej przejmujących rozpoznań tej powieści: historia nie zawsze przychodzi z hukiem. Czasem przychodzi jako okrycie. Jako coś, co ma chronić, a jednocześnie sprawia, że znikasz z oczu. Czy nie tak działa wiele naszych rodzinnych opowieści? Okrywają nas. Chronią przed chłodem faktów. Mówią: śpij, dziecko, nie wszystko musisz wiedzieć. Twój dziadek był dobry. Twoja babka cierpiała. Twój ojciec zniknął. Tamci wyjechali. Ten dom był pusty. Takie były czasy. Śpij. A potem dorastamy pod tą pierzyną i pewnego dnia jest nam pod nią duszno. Zaczynamy pytać, z jakiego puchu jest zrobiona, kto ją szył, kogo wcześniej okrywała, czy nie ma w niej zaschniętego zapachu ucieczki.

Gmiterek napisał książkę o momencie, w którym człowiek wychodzi spod rodzinnej pierzyny i trafia prosto do wykopu historii. Ale zastanawiam się, czy aby nie napisał jej także po to, by zrobić rzecz przeciwną: by przykryć tych, których nikt nie przykrył. Tak sobie myślę, że czasem Literatura – nie bez przyczyny piszę to dużą literą – bywa pierzyną dla zmarłych bez grobu. Nie w sensie sentymentalnym. Nie po to, by ich uśpić, ale by nie leżeli nadzy w naszej obojętności. Dobra literatura nie wskrzesza. Nie ma takiej mocy. Ale potrafi odmówić ostatecznego porzucenia. Potrafi powiedzieć: zostańmy chwilę przy tym ciele, zanim zasypią wykop. Zostańmy, choć nie znamy imienia. Zwłaszcza dlatego, że go nie znamy.

Po co więc Gmiterek napisał Lulajżesyneczku? Coraz mniej wierzę, że po to, by opowiedzieć historię bohatera z amnezją. Amnezja jest tu tylko sposobem otwarcia. Człowiek bez pamięci jest idealnym przybyszem do kraju nadmiaru pamięci. Wszyscy mogą mówić do niego i przez niego. Fryzjer, fotografka, pijak, ksiądz, nauczycielka, krawcowa, staruszka, kobieta z archiwum – cały chór tych, którzy noszą w sobie odłamki świata. Bohater milczy, bo jest miejscem odsłuchu. Jest uchem powieści. A może także naszym uchem, zmuszonym do wysłuchania tego, czego zwykle nie chcemy słyszeć. Ta powieść nie pyta: co pamiętasz? Pyta: co robisz z cudzą pamięcią, kiedy do ciebie przychodzi? Czy zamieniasz ją w dekorację? W festiwal? W lokalną ciekawostkę? W argument polityczny? W dowód własnej szlachetności? W oskarżenie innych? Czy potrafisz ją przyjąć bez natychmiastowego porządkowania? Bez pytania, czy jest nasza, czy obca? Bez żądania, by potwierdziła twoją niewinność?

Może właśnie dlatego forma tej książki jest tak rozlewna, dygresyjna, pełna monologów, powtórzeń, zakrętów. Odnoszę wrażenie, że Gmiterek nie chciał napisać powieści sprawnie opowiedzianej. Sprawność byłaby tutaj niemoralna. Sprawna narracja zrobiłaby z historii trasę turystyczną: początek, rozwinięcie, kulminacja, rozwiązanie. Tymczasem pamięć nie daje się oprowadzać z przewodnikiem. Pamięć myli ulice. Wchodzi nie tam, gdzie trzeba. Zatrzymuje się przy muchach. Zaczyna mówić o brzytwie, a kończy na grobach. Idzie do fotografa, a trafia do ciemni wojny. Zamawia śniadanie, a słyszy o Otchłani. Szuka archiwum, a znajduje przedpokój. Przedpokój jest zresztą znakomitą figurą końca. Nie salon, nie sanktuarium, nie gabinet archiwisty, lecz przedpokój: miejsce zawieszenia, gdzie stoi się jeszcze w płaszczu, z czapką w ręku, nie dość wpuszczony i nie dość odprawiony. Polska pamięć bardzo często jest takim przedpokojem. Nie wyrzuciliśmy zmarłych całkiem, ale nie wpuściliśmy ich do środka. Trzymamy ich przy drzwiach. Mówimy: zaraz, później, trzeba sprawdzić dokumenty, nie wiadomo, czy pan jest tym, za kogo się podaje. A oni stoją. Czekają. Milczą. Może już nie mają siły pukać.

W tym sensie Lulajżesyneczku jest dla mnie książką o nieodbytej gościnności. O tym, że nie potrafimy przyjąć zmarłych, którzy nie pasują do naszego domu. Nie potrafimy przyjąć obcego, który może okazać się dawnym gospodarzem. Nie potrafimy przyjąć własnego ojca, jeśli wraca jako zagadka. Nie potrafimy przyjąć dziecka, jeśli przynosi ze sobą cudze imię. Nie potrafimy przyjąć Wschodu, jeśli nie stoi po drugiej stronie granicy, lecz patrzy na nas z naszego własnego okna. A jednak ta powieść nie jest beznadziejna. Jej nadzieja nie ma jednak postaci pojednania, rozwiązania, znalezionego dokumentu, szczęśliwego rozpoznania. Jest znacznie skromniejsza. To nadzieja uważności. Nadzieja, że ktoś spojrzy na martwą naturę i zauważy Drejdel obok krzyża. Że ktoś usłyszy w kołysance nie tylko czułość, ale i lęk. Że ktoś zapyta, dlaczego piec nie jest do chleba. Że ktoś zrozumie, iż pies może pamiętać zapach lepiej niż archiwum nazwisko. Że ktoś zatrzyma się przy wykopie nie dlatego, że spadł tam człowiek „stąd”, ale dlatego, że spadł człowiek. I ma takie poczucie, że może to jest jedyna etyka, jaka zostaje po wielkich katastrofach: etyka zatrzymania. Nie przechodź za szybko. Nie zasypuj. Nie tłumacz natychmiast. Nie wpisuj od razu w znaną opowieść. Nie pytaj najpierw, czy był nasz. Stań. Popatrz. Posłuchaj. Pozwól, by miejsce powiedziało więcej, niż chciałbyś usłyszeć. I książka Gmiterka jest właśnie takim zatrzymaniem. Długim, męczącym, pięknym, miejscami dusznym. Nie daje czytelnikowi komfortu ani rytmu powieści, którą można „pochłonąć”. Przeciwnie, to ona pochłania czytelnika. Wprowadza go do miasteczka, zamyka za nim drzwi, sadza u fryzjera, prowadzi do fotografa, każe patrzeć na Wschód, poi wódką o jedenastej, ciągnie przez cmentarz, wpycha do schronu, prowadzi pod archiwum, a potem zostawia przy wykopie. I dopiero wtedy pyta: co teraz zrobisz z tym, co usłyszałeś?

Nie jestem pewien, czy literatura może zmienić historię. Zapewne nie. Historia, ta dokonana, jest jak glina na cmentarzu: ciężka, tłusta, lepka, przykleja się do butów i nie chce zejść. Ale co do jednego jestem pewien: literatura może zmienić sposób, w jaki stawiamy stopę. Może sprawić, że idąc przez rynek, przez wieś, przez własny dom, przez rodzinne wspomnienie, poczujemy pod podeszwą coś więcej niż chodnik. Może nauczyć nas ostrożności. A ostrożność wobec cudzej nieobecności wydaje mi się początkiem dojrzałej pamięci.

Czytam więc tę książkę jako historię o człowieku, który nie wie, kim jest, napisaną dla ludzi, którzy zbyt dobrze wiedzą, kim są. Dla nas, pewnych swoich nazwisk, swoich domów, swoich krzywd, swoich grobów, swoich racji. Gmiterek wprowadza między nas kogoś bez imienia, bez dokumentu, bez pamięci i pyta: czy znajdziecie dla niego miejsce w swojej opowieści? Nie jako symbol. Nie jako argument. Nie jako figurę polityczną. Jako człowieka. A jeśli nie, jeśli zostanie NN, jeśli wykop zostanie zasypany, jeśli powiemy z ulgą, że nie zginął nikt stąd – wtedy kołysanka stanie się oskarżeniem. Będzie śpiewać dalej, ale już nie dziecku. Nam. Żebyśmy spali. Żebyśmy mogli nie pamiętać. Żebyśmy mogli zostać pod ciepłą pierzyną własnej niewinności. Problem jednak polega na tym, że po tej książce pod pierzyną robi się zimno. Człowiek zaczyna się wiercić, poprawiać kołdrę, szukać wygodniejszej pozycji, ale żadna nie przynosi ulgi, bo chłód nie przychodzi z zewnątrz, ale od środka, z miejsca, gdzie dotąd było bezpiecznie. I wtedy pojawia się myśl, że może nie da się już zasnąć tak jak wcześniej, że coś zostało naruszone, odsłonięte, i że nawet jeśli zamkniemy oczy, to pamięć – ta cudza i ta własna – będzie dalej czuwać, nie pozwalając nam wrócić do dawnego, spokojnego snu.