Jarosław Kit

O monografii naukowej Andrzeja Szabaciuka pt. Między russkim mirom a duchową niezależnością. Cerkwie prawosławne w Ukrainie wobec konfliktu rosyjsko-ukraińskiego po 2014 roku, wyd. Instytut Europy Środkowej, Lublin 2025

Gdy mówimy o wojnie w Ukrainie, widzimy drony, rakiety i linię frontu. Andrzej Szabaciuk pokazuje front, którego nie widać na mapach sztabowych. Biegnie on przez parafie, klasztory i kancelarie patriarchów, a stawką jest odpowiedź na pytanie: czy Ukraina ma prawo istnieć też jako przestrzeń duchowa.

Książka ukazała się w 25. rocznicę śmierci Jerzego Giedroycia, co jest wymowne. Giedroyć przez dekady przekonywał Polaków, że niepodległa Ukraina to warunek wolnej Polski. Andrzej Szabaciuk, lubelski politolog z Instytutu Europy Środkowej, jest kontynuatorem tej myśli. Pisze o rzeczach, które w Warszawie, Berlinie czy Paryżu wciąż bywają niedoceniane.

Teza: religia jako broń

Autor wychodzi od prostej obserwacji. Rosja nie prowadzi tylko wojny o terytorium. Według Szabaciuka rdzeniem konfliktu jest ideologiczny komponent oparty na zinstrumentalizowanej religii. Ideologia „russkiego mira” połączyła się z wielowiekową zależnością ukraińskiego prawosławia od Moskwy. Efektem jest wojna, której Kreml nadaje wymiar „świętej wojny”. Autor przypomina, że tak nazwano ją wprost w instrukcji Światowego Rosyjskiego Soboru Ludowego z marca 2024 r.

W tej optyce rosyjski patriarcha Cyryl jest czymś więcej niż duchownym wspierającym państwo. Książka pokazuje go jako aktywnego uczestnika działań Kremla, który powielał propagandowe konstrukty o obronie „duchowej jedności Rusi”. Dla Ukraińców ta jedność oznacza odebranie podmiotowości.

Dlaczego ta książka jest o nas? Dla Europy Środkowo-Wschodniej to lektura nie tylko o Ukrainie. Mechanizm, który opisuje  Szabaciuk, dotyczy całego regionu. Imperium, które nie pogodziło się z utratą strefy wpływów, sięga po narzędzia miękkie: tożsamość, pamięć, duchowość. Do tego dochodzi globalna kampania o „prześladowaniu kanonicznego prawosławia”, w której Moskwa próbuje zamienić ofiarę w oskarżonego. Szabaciuk rozkłada tę narrację na części. Pokazuje, jak polityka wyznaniowa staje się polem wojny informacyjnej, w którą wciągane są zachodnie parlamenty i organizacje wolności religijnej.

To rozpoznanie zgadza się z tym, co od lat mówią najlepsi znawcy regionu. Mykoła Riabczuk, ukraiński publicysta i badacz, ujął istotę rosyjskiego problemu w jednym zdaniu: „rosyjska tożsamość imperialna nie może funkcjonować bez Ukrainy”. Wojna jest więc, jak mówi, w dużej mierze wojną o tożsamość po stronie rosyjskiej. Tę samą logikę widać u Szabaciuka. Jeśli Ukraina jest niezbędna Rosji jako element imperialnego „ja”, to ukraińska autokefalia i „duchowa niezależność” muszą być na Kremlu odbierane jako zamach na samo istnienie rosyjskiego projektu.

Mykoła Riabczuk dodaje trzeźwą diagnozę historyczną: „Imperium przyjęło utratę kolonii do wiadomości, ale nie pogodziło się z tą stratą”. Książka Szabaciuka dobrze ilustruje, jak ta niezgoda wygląda w praktyce. Pokazuje ją w Tomosie z 2019 r., w sporze o status Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej związanej z Moskwą i w ustawie z sierpnia 2024 r.

Podobnie myśli prof. Andrzej Nowak, historyk imperializmu rosyjskiego. Przypomina on, że „geopolitycznie Rosja bez Ukrainy nie mogła być supermocarstwem europejskim”. Ostrzega też, że „z imperium rosyjskim wiążą się przemoc i ekspansja”, a nie jest to wyłącznie problem historyczny, lecz współczesne zagrożenie. Andrzej Szabaciuk dokłada do tego brakujący element: pokazuje, jak ekspansja i przemoc dostają swoje uzasadnienie z ambony.

Wiedza naukowa, która obnaża rzeczywistość

Książka jest naukowa i ro jest oczywiste. Autor sięga po instytucjonalizm historyczny, mówi o zależności od ścieżki (path dependence) i punktach zwrotnych (critical junctures). Takimi punktami były dla niego rewolucja godności, aneksja Krymu i inwazja z 2022 r. To język akademicki, ale skrywa w sobie opowieść niemal dramatyczną. Przez stulecia dominowała jedna ścieżka, moskiewska. Dziś na naszych oczach nakłada się na nią druga, kijowska, emancypacyjna. Rozdziały prowadzą czytelnika od teorii przez pomarańczowy Majdan, Krym i Donbas, spór o autokefalię i Tomos, aż po tragiczne realia po 24 lutego 2022 r. Całość kończy szeroka analiza kampanii dezinformacyjnej wokół polityki wyznaniowej Ukrainy. Dla badaczy hybrydowych form wojny to gotowy materiał porównawczy.

Autor nie ucieka od trudnych pytań. Opisuje cenę, jaką Ukraina płaci za „sekurytyzację religii”, w tym ograniczenie swobód jednej struktury wyznaniowej. Uznaje te działania za racjonalną odpowiedź na zagrożenie egzystencjalne. Przyznaje jednak, że mogą budzić zastrzeżenia. Czytelnik, który inaczej waży wolność religijną i bezpieczeństwo państwa, znajdzie tu pole do polemiki. To ogromna zaleta, ponieważ rzetelna literatura wojenna stroni od czarno-białych odpowiedzi.

Czytając książkę kilka razy przypomniały mi się widoki zrujnowanych rosyjskimi pociskami cerkwi – smutne wraki współczesnych imperialnych drgawek Rosji. Czterysta stron to dużo, ale temat ma wagę proporcjonalną do objętości. Jeśli chcemy rozumieć, dlaczego Rosja walczy o Ukrainę także słowami, symbolami i liturgią, a nie tylko czołgami, ta książka jest obowiązkowa. Dedykowana „obrońcom Ukrainy”, przypomina, że obrona toczy się także tam, gdzie nie słychać strzałów.

Kultura Enter 2026/03
nr 119