Strona główna/SZTUKA nad rzeką, czyli bardzo miejski festiwal 

SZTUKA nad rzeką, czyli bardzo miejski festiwal 

Małgorzata Domagała

Festiwal Sztuki nad Rzeką pozwala spojrzeć na Lublin z innej perspektywy. Jednocześnie przypomina, że historia miasta od dawna toczy się także wokół jego wody, chociaż nigdy nie był to związek łatwy.

Szczególnie mocno kibicuję wydarzeniom, które wychodzą poza centrum. Trochę jest w tym mojej niechęci do zatłoczonych w sezonie turystycznym Starego Miasta i deptaka, a trochę, a nawet więcej, przekonania, że Lublin to znacznie więcej niż oś Krakowskie Przedmieście – ul. Grodzka – Zamek. Właśnie w tę stronę miasta nieoczywistego, zaskakującego, nieodkrytego prowadzi Festiwal Sztuki nad Rzeką, który na kilka tygodni zamienia brzegi Bystrzycy w tymczasową galerię. Ja tę ideę kupuję. Szczególnie że przenosi nas na wyjątkowy odcinek rzeki, który jest stykiem wielu historii. Sztuka akcentuje rzekę, rzeka pokazuje inne miasto – jego część o ogromnym potencjale, ale wciąż jakby drugoligową. 

Letnie dni nad rzeką 

Pierwsza edycja festiwalu, która odbyła się w 2024 r., rozciągała się pomiędzy dwoma żelbetowymi mostami z początku XX w., zaprojektowanymi przez tego samego inżyniera – Mariana Lutosławskiego. Starszy – mniej znany – łączy Kalinowszczyznę z Tatarami. Drugi, rok młodszy i bardziej reprezentacyjny, prowadzi z ulicy Zamojskiej na Bronowice. Tegoroczna edycja wystartowała z okolic mostu przy Zamojskiej i na ekspozycję prac przeznaczono nieco krótszy odcinek niż dwa lata wcześniej. Kuratorki: Agnieszka Cieślak, Magdalena Linkowska, Aleksandra Skrabek, potraktowały brzegi Bystrzycy jako galerię sztuki. A rzeka udowodniła, jak świetnie się do ekspozycji dzieł nadaje. Prace inaczej wyglądały w pełnym słońcu, inaczej na wietrze. Ich odbiór zmieniał się wraz z porą dnia i siłą wiatru. Do takiej galerii chce się wracać, by zobaczyć kolejne wcielenia.

W sumie zobaczyć można było osiem prac, w tym „Niebo nad Lublinem” Violi Plagi-Głowackiej skomponowane z fragmentów szkła. Był też „Jelcz M11” Igora Przybylskiego albo wprowadzające nieco niepokoju przewrócone urządzenia z placu zabaw, czyli  „Czas na bal” autorstwa Wojciecha Gilewicza. Z daleka festiwal zwiastował pawilon Alicji Bielawskiej pt. „O tej porze dnia wszystkie cienie są w kolorze” wykonany z tkanin. Instalacja „Dziś mam czas na wąchanie kwiatów” Estery Mrówki doskonale pasowała do letnich dni nad rzeką. 

Rzeka, która spina opowieści 

Dlaczego festiwal odbywa się właśnie tam? Pytam o to jedną z kuratorek, Magdalenę Linkowską:

To obszar, który odzwierciedla spotykanie się różnych perspektyw, potrzeb, emocji i oczekiwań względem miasta. Jest blisko centrum, ale jednocześnie sporo osób jeszcze o tym miejscu nie wie. Z jednej strony patrzy się stamtąd na centrum miasta, centrum władzy. Z drugiej na dwie robotnicze dzielnice. 

Chodzi o Stare Bronowice i osiedle Przyjaźni, do których bez trudu dojdziemy z nadrzecznego bulwaru. Historia obu miejsc ściśle związana jest z rozwojem lubelskiego przemysłu. 

Bliżej żelbetowego mostu przy ul. Zamojskiej leżą Stare Bronowice, w obrębie których znajdziemy Park Bronowicki i dawną miejską łaźnię. Przedwojenna robotnicza osada była mieszkaniowym zapleczem dla działających w pobliżu zakładów przemysłowych, chociażby fabryki maszyn rolniczych Moritza (w jej miejscu stoi dzisiaj galeria Gala). Stare Bronowice zabudowane zostały domami i kamieniczkami. W PRL planowano zastąpić je blokowiskiem. Mieszkańcy Starych Bronowic dostali zawiadomienia, że nie mogą swoich domów ani remontować, ani rozbudowywać, bo teren przeznaczono pod wywłaszczenie. Do realizacji wielkopłytowego założenia nigdy nie doszło, ale lat zaniedbań nie udało się nadrobić i stan wielu nieruchomości jest dziś fatalny.

Swoją drogą malownicze ulice Starych Bronowic, m.in. Skibińska czy Biłgorajska także stały się w pewnym momencie tłem dla artystycznych realizacji – za sprawą Pracowni Sztuki Zaangażowanej Społecznie „Rewiry”. Prace możemy oglądać do dziś. 

Decentralizacja

Rzeka otwiera nas także na osiedle Przyjaźni. Powstało jako odpowiedź na powojenny głód mieszkaniowy i było pierwszą inwestycją ważnej dla Lublina Robotniczej Spółdzielni Mieszkaniowej „Motor” utworzonej przy Fabryce Samochodów Ciężarowych. We wnętrzu osiedla zaskakuje okazała dawna centrala telefoniczna. Obiekt obrastał legendami, choćby takimi, że musiał powstać akurat w tym miejscu, bo tędy przebiegały linie telekomunikacyjne, które łączyły ważne ośrodki w Polsce ze Związkiem Radzieckim. Pomiędzy Przyjaźni a Starymi Bronowicami stoi zabytkowa wieża ciśnień po fabryce eternitu – zbudowana w zakopiańskim stylu. Jednym słowem to ważny obszar pod kątem dziedzictwa kulturowego Lublina. Ogromną wartością jest także rozciągająca się stamtąd panorama.

Na Przyjaźni mieszkali dziadkowie Magdaleny Linkowskiej. Bystrzyca była więc częścią jej dzieciństwa, choć wtedy raczej niedostępną – do rzeki, jej jako dziecku, nie bardzo wolno było się zbliżać. Gdy zamieszkała tu już jako dorosła kobieta, dużo spacerowała z psem i zaczęła patrzeć na to miejsce już z innej perspektywy – jako ktoś, kto bardziej świadomie myśli o tym, czym jest miasto i czego się od niego oczekuje.

Wtedy pomyślała o nowej przestrzeni wystawienniczej: gdzieś na zewnątrz i poza centrum. Jestem fanką decentralizacji – przyznaje. I właśnie tutaj zobaczyła miejsce dla takiego projektu.  Od zawsze marzyło mi się, by ta rzeka dużo mocniej funkcjonowała w świadomości mieszkańców – dodaje.

Lublin też od dawna próbował się z wodą mocniej związać. 

Suma zbliżeń i oddaleni

Ślady tych marzeń widać w dokumentach przechowywanych w Archiwum Państwowym w Lublinie. Jesienią 1929 r. do lubelskiego Magistratu przyszło pismo od regionalnego oddziału Ligi Morskiej i Rzecznej, aby w mieście urządzić kąpielisko. Miasto na pomysł odpowiedziało pozytywnie i zaczęło rozważać rożne koncepcje, w tym zrobienie plaży nad Bystrzycą, właśnie w okolicach mostu przy ul. Zamojskiej. Plaża ta miała mieć przebieralnię i trampolinę a terenu pilnować mieli „stróże nocni i dzienni w dni świąteczne”. W końcu jednak Bystrzyca przegrała rywalizację ze swoim dopływem – Czechówką. Została zdyskwalifikowana m.in. ze względu na ścieki, które rzekę silnie zanieczyszczały. W dodatku, jak podają dokumenty „Z pływalni tej nie mogliby korzystać mieszkańcy centrum ze względu na znaczne oddalenie, dalej niż 1,5 km”. Do Czechówki mieli bliżej, mniej niż kilometr. I tak w 1933 r. magistrat ogłosił przetarg na dostawę żwiru i drewna potrzebnych do budowy kąpieliska, ale nie na Bystrzycy.

Kąpielisko na Czechówce ostatecznie nie przetrwało rozwoju miasta. Basen zasilany wodami rzeki istniał w miejscu obecnego skrzyżowania al. Solidarności z Kompozytorów Polskich jeszcze w PRL. Został zlikwidowany w związku z budową trasy W-Z. Czechówka ujęta w kanale, jest dziś w miejskim krajobrazie trudno dostrzegalna. 

Bystrzyca wydaje się być w lepszej formie, ale też nie miała łatwo chociażby przy rozbudowie ul. Mełgiewskiej czy budowie ulicy Grafa. Ta druga inwestycja odcięła jej dolinę od klasycystycznego dworku i osiedla Tatary. 

Może warto wspomnieć o jeszcze jednym pomyśle zaakcentowania wody w mieście. Wybitny urbanista Romuald Dylewski, który pracował nad pierwszym powojennym planem Lublina myślał o rekonstrukcji Wielkiego Stawu Królewskiego, istniejącego do XIX w. u podnóża lubelskiego Zamku. Zbiornik powstał ze spiętrzenia wód rzeki Bystrzycy oraz jej dwóch dopływów: Czerniejówki i Czechówki.

W związku z budową zalewu Zemborzyckiego pomysł został odłożony na półkę, a później okazał się już niemożliwy do realalizacji.

Tylko na chwilę

Po tym jak przez Polskę przeszła fala pseudo rewitalizacji zostawiając wybetonowane rynki bez drzew, boję się wszelkich pomysłów na ulepszanie. Szczególnie jeśli sprawa dotyczy przyrody, która znacznie lepiej radzi sobie bez ingerencji człowieka. Wielki plus dla Festiwalu nad Rzeką, jego organizatorów i zaproszonych artystów, że podeszli do miejsca z niezwykłym szacunkiem i nie ulegli pokusie, by zmieniać coś na trwale. Jednym z założeń było to, że prace zostaną zdemontowane. 

Magdalena Linkowska:

Na początku nawet jedna z firm chciała z nami współpracować, ale się nie zgodziliśmy. Baliśmy się, że ta przestrzeń wypełni się straganami, stolikami, a to nie o to chodzi w tym festiwalu. Zresztą nawet nie wiem, czy słowo „festiwal” jest w tym przypadku odpowiednie. Podoba mi się dzikość tej przestrzeni. Wcale nie czuję, że jest nam ona w jakiś sposób dana. Dlatego to jest festiwal czasowy. Prace miały się pojawić i zniknąć.

Najszybciej zniknęła praca Magdaleny Franczak. Nad rzeką była najkrócej, więc dla równowagi tutaj będzie o niej nieco więcej.

O swoim pomyśle artystka mówi tak:

Idea festiwalu nad rzeką jest mi bardzo bliska a wątek rzeki, przyrody obecny jest w mojej twórczości. Od początku chciałam, by moja praca nie wprowadzała w to miejsce nowych znaczeń, tylko dialogowała z krajobrazem.

W głowie cały czas miałam jedno zdanie: jestem tu tylko przez chwilę. Myślałam o naszej tymczasowości w przyrodzie, zastanawiałam się, jakie mamy prawo tak tutaj manifestować swoją obecność jako ludzie, choćby w kontekście kryzysu klimatycznego. 

Częścią pracy Franczak było wspólne wrzucanie z uczestnikami festiwalu kul bokashi do rzeki, które wspierają ekosystemy wodne pomagając im się zregenerować. To miałoby być symboliczne oczyszczeniem rzeki. W warstwie materialnej Franczak zrobiła „Dzikie mokradła w naszych trzewiach”, pracę wykorzystującą na swój tytuł cytat z książki Astridy Neimanis: „Ciała wodne”. 

Następnego dnia po wernisażu instalacja została skradziona. „Dzikie mokradła” składały się z ośmiu miedzianych elementów wpasowanych w kanał burzowy – pozornie mało atrakcyjny element architektury hydrotechnicznej. 

Franczak: Dla mnie stał się on rodzajem postumentu podtrzymującego miedziany rysunek. Jednocześnie wszedł z nim w dialog, stał się widoczny. Na chwilę.

Pracę ktoś kradł na raty. Najpierw oderwał elementy przyklejone do dna kanału, po kilku dniach zabrał górującą nad konstrukcją głowę. Sprawca nie został ustalany.

Magdalena Franczak:

Czy w momencie, kiedy pojawia się taki materiał jak miedź, daje nam to przyzwolenie, żeby to po prostu ukraść i zdewastować? Czy daje nam to przyzwolenie społeczne by mówić: no dobra, przecież zrobiła pracę z miedzi, więc czemu się dziwi? I najważniejsze pytanie, jakie się w mojej głowie po tym pojawiło: o przestrzeń publiczną, jako przestrzeń wspólną, na ile się o nią troszczymy? I jeśli jest to przestrzeń wspólna, to komu tak naprawdę została skradziona ta praca? A być może kryzysy, które obecnie nas dotykają: klimatyczny, ekonomiczny, społeczny, zabrnęły dużo dalej niż nam się wydaje.

I pomimo, że brzeg nad Bystrzycą z pewnością nie jest najlepiej chronioną galerią sztuki, liczę, że prace wrócą tu za rok. 

Korzystałam z Akt Magistratu miasta Lublina przechowywanych w Archiwum Państwowym w Lublinie (sygnatura 22/0/7.5.3/1979/)

 
 
Kultura Enter 2026/03
nr 119

Tegoroczna edycja festiwalu, fotografie: Marcin Butryn