FOTORELACJA. Polsko-litewska Wiosna Poezji

Aleksandra Zińczuk

Od ponad dekady co roku w maju Zakład Bałtystyki na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego organizuje festiwal Wiosna Poezji w Warszawie. Miejsca spotkań są ruchome, aby w gwarną stolicę wprowadzać ferment litewskiej poezji. W tym roku 25–26 maja spotkania odbyły się w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego, ogrodach bibliotecznych oraz w Miejscu przy Porcie Czerniakowskim, z widokiem na Zakątek Nurogęsi. Bałtyści gościli poetki i poetów języka litewskiego – byli to Giedrė Kazlauskaitė, Laima Kreivytė, Dainius Dirgėla i Sigitas Birgelis.

Tradycje festiwalu są niezwykłe. Litewska Wiosna Poezji (Poezijos pavasaris) to najstarszy i największy festiwal poezji w tej części Europy. Inicjatywa zrzesza współczesne poetki i poetów, którzy od 1965 roku „wyruszają w teren”, żeby spotkać się się z czytelnikami na Litwie i na całym świecie. Z kolei do Wilna i mniejszych litewskich miejscowości co roku przyjeżdża grupa poetów z zagranicy. Koordynatorem Wiosny Poezji w Polsce od czterdziestu lat jest Sigitas Birgelis. Początkowo impreza odbywała się w Puńsku i na Suwalszczyźnie, a od 2016 roku także w Warszawie. Od pomysłu Jonasa Jankauskasa, aby włączyć poetyckie dni bałtystyki Uniwersytetu Warszawskiego w globalny program litewskiego festiwalu, po stworzenie podwalin i struktur organizacyjnych przez wykładowczynie akademickie i tłumaczki Joannę Tabor i Agnieszkę Rembiałkowską zrodziła się kolejna ścieżka popularyzacji liryki oraz litewskiej literatury nad Wisłą. Współtwórcami Wiosny Poezji w Warszawie są wszyscy jej uczestnicy, każdy, kto „myślą, mową, uczynkiem lub zadbaniem” przyczynia się do jej nadejścia. Zasady są proste: nieutylitarność i niekomercyjność („robimy to, bo chcemy”, nagrodą za udział w święcie jest udział w święcie), wspólnotowość i inkluzywność („robimy to razem”: nie ma „ważniejszych” i „mniej ważnych”), frajda i jakość („kameralnie nie znaczy byle jak”). Liryka z natury jest przecież antysystemowa.

Dlatego też antytotemiczna sarenka z ogrodu mamy Joanny Tabor stała się symbolem ekspresyjnej, lekkiej i wolnej siły poetyckiej. Jej figurka towarzyszy we wszystkich wydarzeniach jako symbol rozpoznawczy. Agnieszka Rembiałkowska widzi w niej „napisaną sarnę” Wisławy Szymborskiej. Samo imię wymyślili sarence studenci bałtystyki. Grażyna była dla nich oczywistym nawiązaniem do tradycji polsko-litewskich. Sarniego biegu nie powstrzymał nawet pandemiczny lockdown – powstały dwie playlisty YT z wierszami litewskimi i łotewskimi po polsku, które czytali Przyjaciele Sarny Grażyny: BezWiosna Poezji w Warszawie 2020 i Międzywiośnie Poezji w Warszawie 2021.

Kryształowa góra (fragm. Giedrė Kazlauskaitė, tł. Adam Sewastianowicz)

Daj znać, że nie odeszłaś w niebyt, ale nie we śnie.

Jestem nocnym ptakiem i szkodliwym

produktem psychoanalizy.

Chciałabym, żebyś była w świecie, w który nie bardzo wierzyłaś,

a do którego wśliznąć się można tylko bez ego, pod postacią myszki –

to miasta, kolumny, chóry;

złote pola, górskie jeziora,

chmury brzemienne kamieniami. (…)*

Ten rok rozpoczął się sukcesami na polu polskich przekładów literatury litewskiej. Współkomponowany i przełożony przez Dominikę Jagiełkę wybór wierszy „Stany nieważkości = Nesvarumo būsenos“ Laimy Kreivytė, nominowany do Nagrody Europejski Poeta Wolności, zaprezentowano z udziałem autorki i tłumaczki na festiwalu Odnalezione w tłumaczeniu w Gdańsku. Agnieszka Rembiałkowska podczas gali MFP Silesius we Wrocławiu otrzymała Nagrodę Ossolineum za Przekład Poetycki – za tom „Lista obecności = Esamoji” Birutė Jonuškaitė, wydany przez Wydawnictwo Warsztaty Kultury. Laureatka przełożyła dotąd z języka litewskiego również m.in. takich twórców jak: Sigitas Geda, Akvilina Cicėnaitė, Nijolė Miliauskaitė (wspólnie z Aliną Kuzborską), Agnė Žagrakalytė, Marius Burokas czy Vladas Braziūnas.

tymczasowy nośnik (fragm. Dainius Dirgėla, tł. Inesa Szulska)

…wstrzymano kadr jedynie po to, by leciały napisy końcowe.

Bob Perelman, wiersz STOPKLATKA

…w finale kładzie się pod kasztanowcami

gdzie leżał gdy kończył studia na alma mater

ani budowniczy domu

ani wódz narodu

butelkę prawdziwego piwa w dłoni

zastąpiło bezalkoholowe

o nazwie otemporaomores

stopklatka: między bohaterem

a kandelabrami kasztanowców lecą napisy końcowe

odtwórca głównej i epizodycznych ról

reżyser scenarzysta kamerzysta kompozytor

projektant kostiumów dźwiękowiec producent

dubler uniwersalny kierownik planu

księgowy asystent od wszystkiego

Wiosna Poezji w Warszawie w tym roku była szczególna nie tylko dlatego, że wszyscy goście z Litwy przyjechali z niedawno wydanymi albo jeszcze pachnącymi drukiem książkami poetyckimi – Laima Kreivytė ze „Stanami nieważkości“, Giedrė Kazlauskaitė z „Marialės“ (Maryjki), Dainius Dirgėla z „Finišo kreivoji“ (Ostatnia krzywa) i Sigitas Birgelis z „Liber vitae“. Krótko przed wieczorem literackim w BUW-ie ogłoszono, że Giedrė Kazlauskaitė została laureatką Nagrody Międzynarodowego Festiwalu Poezji Poezijos pavasaris za najlepszy tom poetycki, a Dominika Jagiełka została laureatką Nagrody Translatorskiej tego festiwalu.

Giedrė Kazlauskaitė uhonorowano za wspomniany wyżej zbiór „Marialės“, a Dominikę Jagiełkę za przekłady dwóch zbiorów poezji litewskiej: „Czerwony śliski pałac” Ievy Toleikytė (Biuro Literackie, Kołobrzeg 2024, seria Nowy europejski kanon literacki) oraz „Stany nieważkości / Nesvarumo būsenos” Laimy Kreivyte (Instytut Kultury Miejskiej, Gdańsk 2026 – książka nominowana do Nagrody Europejski Poeta Wolności 2026).

Nagrodę Translatorską za przekłady poetyckie na język litewski (z chorwackiego) otrzymała Kristina Tamulevičiūtė.

Na Wiośnie Poezji w Warszawie można posłuchać kompozycji TOLIS w wykonaniu Jonasa Jankauskasa z gitarą (akustycznie).

radio rossa (fragm. Laima Kreivytė, tł. Dominika Jagiełka)

Wiem, że słuchasz Radia Rossa, bo lubisz ten cmentarz –

potajemnie przywracający zmarłych do życia,

nagrywający ich rozmowy na falach drżenia.

Zmarli żywi i żywi umarli, zamurowani w kryptach pamięci –

żadne ściany ich nie powstrzymają, nawet senne.

Chodzą kulistymi błyskawicami, paląc stopy i dłonie.

Teraz już wiesz, kto szepcze i szumi w piskliwym eterze radia.

Wiem, że słuchasz Radia Rossa niechcący –

po prostu znalazłaś link, kliknęłaś i usłyszałaś znajomy głos.

Czekasz, aż przemówi ktoś inny:

mężczyzna artysta, kobieta, która przenosi góry.

Tym razem rozmówczynią jesteś ty – patrzysz przez okno oczami

koloru morza,

próbujesz przedłużyć horyzont w nieskończoność. (…)

* Co roku z okazji święta poezji ukazuje się okolicznościowy „almanaszek” w dwóch wersjach językowych. To niezwykła akcja społeczna, w której biorą udział zarówno doświadczeni tłumacze, jak i debiutanci – studenci, którzy tłumaczą wiersze po raz pierwszy:

Przekłady wierszy: Tytus Dunin, Dominika Jagiełka, Emilia Jarnutowska, Aleksander Kamiński, Anna Krawczyk, Bartłomiej Kuleta, Agnieszka Rembiałkowska, Adam Sewastianowicz, Monika Szynkowska, Inesa Szulska.

Plakat, okładka almanaszku: Anastazja Muciek, Joanna Tabor.

Infografiki: Artsiom Savutsin.

Koordynacja prac nad tekstami, redakcja, skład, cytaty: Agnieszka Rembiałkowska.

Korekta, konsultacje: Zofia Mitan-Gawryszewska, Alicja Kitlasz.

Na wieczorze literackim w pierwszym dniu święta czytane wiersze w oryginale i po polsku: zarówno przekłady nowe, przygotowane specjalnie do „almanaszku”, jak i przekłady starsze, publikowane wcześniej w polskiej prasie kulturalnej lub w książkach.

W 2026 roku wiersze czytali: Giedrė Kazlauskaitė, Laima Kreivytė, Dainius Dirgėla, Sigitas Birgelis, Dominika Jagiełka, Adam Sewastianowicz, Zofia Mitan-Gawryszewska, Tytus Dunin, Maks Rogowski, Bartosz Marchlewski, Aleksander Kamiński, Magdalena Lenkiewicz, Marty Cieślik, Emilia Jarnutowska, Alicja Kitlasz, Joanna Tabor, Inesa Szulska.

Moderatorki: Agnieszka Rembiałkowska, Jūratė Čerškutė, Joanna Tabor. Tłumaczenie konsekutywne: Joanna Tabor, Zofia Mitan-Gawryszewska.

Nielegalni (fragm. Sigitas Birgelis, tł. Aleksander Kamiński)

przy granicy –

wysoki płot

a na jego końcu

kościół

Chrystus nauczał:

głodnych – nakarmić

nagich – przyodziać

podróżnych – w dom przyjąć

wygodnie doklejeni

do ekranu –

klęczą i klęczą

na opak (…)

Zapowiedź kolejnych spotkań wokół literatury litewskiej

W lipcu polecamy spotkania z poezją litewską na festiwalu Wschód Kultury Inne Brzmienia (pasmo literackich premier Wschodni Express) oraz na Festiwalu Czesława Miłosza:

Wschodni Express

1 lipca, środa

10.00 – 14.00 | Międzynarodowe sympozjum tłumaczeniowe „Siła przekładu” m.in. z udziałem tłumaczy j. litewskiego, łotewskiego i na j. litewski (Agnieszka Rembiałkowska, Benediktas Januševičius)

Warsztaty Kultury w Lublinie, Grodzka 5a – II piętro, wstęp wolny

2 lipca, czwartek

14.00 – 15:30 | „Najkrótszy wiersz Benediktasa Januševičiusa” – wernisaż wystawy i spotkanie z litewskim artystą Benedictasem Januševičiusem. Prowadzenie: Zuzanna Mrozikowa | Warsztaty Kultury w Lublinie, Grodzka 7 – parter oraz patio

„Najkrótszy wiersz Benediktasa Januševičiusa” – wystawa z wyboru poetyckiego pod tym samym tytułem prezentuje antyliryczny, ironiczny proces „produkcji” poetyckiej i stanowi przykład poezji konkretnej. Połączenie minimalnej formy graficznej z minimalizmem treściowym opowiada o świecie artysty z przymrużeniem oka.

Benedictas Januševičius (ur. 1973) – poeta, prozaik, tłumacz, fotograf, animator kultury. Redaktor periodyków kulturalnych, m.in. „Literatūra ir menas”, „Metai”, a także almanachów festiwalowych. Organizator spotkań literackich oraz kilkunastu wystaw poezji wizualnej. Fotografuje i tworzy filmową dokumentację spotkań z twórcami. W 2002 roku założył (wraz z D. Pocevičiusem) portal www.tekstai.lt, a od 2014 roku prowadzi portal www.slinktys.lt. Laureat kilku nagród literackich, w tym Nagrody Młodego Jaćwinga. Jego utwory były tłumaczone na angielski, łotewski, polski, rosyjski, białoruski, słoweński i hiszpański. Polskie przekłady ukazały się w czasopiśmie „Tekstualia”. Mieszka na wsi w rejonie oniksztyńskim.

Zuzanna Mrozikowa – polonistka i lituanistka, tłumaczka, edukatorka domowa. Pracuje w bibliotece dla dzieci i młodzieży. Jej przekłady i artykuły ukazywały się m.in. w „Borussii”, „Dekadzie Literackiej”, „Kartkach”, „Korespondencji z Ojcem”, „Literaturze na Świecie”, „Tekstualiach”, „Tygodniku Powszechnym”, „Zeszytach Literackich” i „Znad Wilii”.

Festiwal Czesława Miłosza w Krakowie

2 lipca, Pałac Potockich

Spotkanie z Birutė Jonuškaitė i Agnieszką Rembiałkowską wokół „Listy obecności” (wyd. Warsztaty Kultury) poprowadzi Jerzy Jarniewicz, który znalazł się wśród tegorocznych gości zagranicznych Poezijos pavasaris na Litwie (w tł. Birutė Jonuškaitė)

Kultura Enter 2026/02
nr 118