Czasopismo kulturalno-społeczne 

Poznaj Ukrainę przez literaturę. Kanon i nowoczesność to spotkanie tłumaczy i wydawców literatury ukraińskiej w Biblioteka MDM przy ul. Marszałkowskiej 55/73 w Warszawie 20 kwietnia 2026 r. o 17:00 Jak dziś czytać literaturę ukraińską w Polsce? Od jakich książek zacząć, jeśli chcemy zobaczyć zarówno jej najważniejsze tradycje, jak i najnowsze zjawiska? Co tworzy ukraiński kanon i jak zmienia się on pod wpływem współczesnych doświadczeń historycznych, społecznych i kulturowych? Wreszcie: jaką rolę odgrywa przekład w budowaniu polskiego rozumienia literatury ukraińskiej? Do [...]

Artystom z Teatru Jaracza udało się uruchomić sekwencję wyobrażeń społecznych: jak ta wojna również dotyka polskie społeczeństwo, jak bardzo jesteśmy jako ludzie podobni w sytuacjach ekstremalnych, kiedy ponownie żyjemy w czasie próby człowieczeństwa. Spektakl może w nas ewokować pewną lekcję, którą przekazuje nam Ukraina. Życiową naukę, którą świadczy swoją twórczością oraz postawą pisarz i żołnierz – Serhij Żadan.

Wystawa „Hoc est corpus meum” łączy prace powstałe przed pełnoskalową inwazją rosji na Ukrainę z realizacjami projektowanymi już w trakcie służby wojskowej. 

Nie chodzi tu o sojusze polityczne czy wojskowe, o członkostwo w stowarzyszeniach czy blokach. Po prostu już teraz oczywiste jest, że każda wielka wojna przypomina nam o niemożliwości zdystansowania się w dzisiejszym świecie, o nieskuteczności (a nawet niemoralności) podziału świata na strefy wpływów i sfery interesów. Ta wojna – pierwsza wielka wojna XXI wieku – pokazała, że świat jest zbyt związany swoją przeszłością, aby nie budować przyszłości we wspólnych kategoriach bezpieczeństwa i zaufania. A pomaganie dziś ofiarom zbrojnej agresji nie jest wyświadczaniem im przysługi: jest to budowanie wspólnej przestrzeni normalności i współpracy. Niezależnie od tego, jak bardzo komuś się to nie podoba, pożar na statku dotyczy wszystkich pasażerów, niezależnie od tego, jakie mają bilety. Być może właśnie dlatego mówimy tu dzisiaj o przyszłości, mimo że, jak sądzę, każdy z nas ma swoje plany na najbliższy weekend i najbliższy rok.

Ten, kto jeszcze nie pojął, że ta wojna odmienia nas wszystkich, niech się przebudzi, bo nietrwały jest żywot  w iluzji. I zostanie starty jak te drogocenne freski.

Chwilę później aplikacja na moim telefonie ogłasza koniec alarmu. Gdy zmierzam do hotelu, jest całkiem cicho, a gdy tak idę pustymi ulicami, zadaję sobie pytanie, jak dziś właściwie brzmi Charków.

Na początku 2022 roku, od początku inwazji, nie byłem już tylko pisarzem piszącym książki, a kiedy rozpoczęła się inwazja, nie pisałem nic. Rozczarowałem się pisaniem i chciałem zająć się praktyczną pomocą. Przez jakiś czas pomagałem ładować leki i pomoc humanitarną do pociągów jadących z Użhorodu do Charkowa, gdzie je odbierała ekipa Serhija Żadana. A potem, zupełnie nieoczekiwanie dla mnie, stałem się wolontariuszem, które organizował i przewoził na potrzeby wojska auta z zagranicy.

Miasto idzie na wojnę i powiewa niebiesko-żółtymi flagami na cmentarzach. Miasto żyje jednym dniem i jednocześnie „na skrzydłach nadziei”. Miasto śpi i śni o jutrze, które na pewno nadejdzie. Choć nie dla wszystkich.

Próbując zaadaptować się w nowym miejscu, nie przestają marzyć o powrocie, o remoncie domu, o rozwoju i edukacji dzieci, niektórzy o biznesie. A w czasach, gdy cały świat sympatyzuje z ukraińskimi uchodźcami, ci, którzy pozostali w Ukrainie, nie bardzo im współczują. I z tego powodu uchodźcy nadal noszą w sobie poczucie winy.

W ciągu ostatniego roku Rosjanie zdobyli mniej niż 1% powierzchni Ukrainy i nie osiągnęli żadnego operacyjnego przełomu. Natomiast, szczególnie w okresie negocjacji, zdecydowanie zwiększyli ataki na infrastrukturę energetyczną oraz ludność cywilną, której straty wzrosły o 31%. Straty te były więc o wiele większe niż w okresie administracji Bidena. Jedyną przyczyną takiej eskalacji na niewojskowe obiekty był brak zdecydowanej reakcji Waszyngtonu, która spowodowana jest zmianą polityki wobec Rosji i w konsekwencji Ukrainy. Nie miała więc przełomowego znaczenia dla amerykańskich decyzji politycznych sytuacja na polu walki i w Ukrainie, ale perspektywa przyszłych zysków po ustaniu walk.

Wprawdzie Monachijczycy to nie tylko mężczyźni, lecz ze względów obyczajowych jest to grono zmaskulinizowane. Poza Boznańską i Stryjeńską mamy tylko dwie artystki: Otolię Kraszewską i Emilię Dukszyńską-Duksztę, jedną z pierwszych Polek, które odniosły sukces na polu profesjonalnej sztuki.

Zmierzyć się z tematem prawdy może albo debiutant, wystarczająco bezczelny, żeby nie przeraziły go piętrzące się tu komplikacje albo ktoś z doświadczeniem, rozumiejący ile do tego trzeba pokory, kto wie, może nawet i wcześniejszych porażek w tej materii. Szarek nie narzuca materii swojej woli, owszem, robi to w sposób dostateczny, żeby nadać swojej pracy formę, potem jednak pozwala, żeby materiał pracował, by tak rzec, na własny rachunek. Kiedy patrzę na te potencjalnie groźne obiekty sztuki myślę sobie, że przecież to nie artystka nadała im ową potencję, ona jej tylko pozwoliła zaistnieć, mówić własnym głosem, a zwłaszcza – milczeć. Ta sztuka milczy, i być może właśnie dlatego tak silnie do nas przemawia.

Ciekawe, jak ten spektakl odbierają osoby mniej zaznajomione z ukraińską kulturą, które kontekstów nie znają lub nie potrzebują? Co do nich trafia i jak na nich oddziałuje? Czym dla nich jest ta opowieść? Istotne jest to, co jest rewersem reżyserskiej decyzji o uniwersalizacji – w inscenizacji nie wykorzystano obrazów z okresu po 24 lutego 2022. To głęboka, mądra i etyczna decyzja, aby nie czerpać z nich i nie używać ich dla potrzeb dzieła scenicznego, które powstaje w kraju, którego mieszkańcy są tylko „gośćmi w katastrofie”.

Нові дослідження показують, що Росія приділяє особливу увагу країнам Глобального Півдня та їхнім представництвам у міжнародних організаціях, експлутуючи їхню глибоко закорінену ще з совєтських часів проросійськість та антизахідність, їхнє слабке знання європейських та, зокрема, східноєвропейських справ, сприйнятливість щодо московських наративів, а нерідко і до конкретних фінансових пропозицій. Кожна із цих країн має в міжнародних організаціях один голос, найчастіше – на користь Росії. Тому Москва не шкодує зусиль, залучаючи якомога більше таких союзників до міжнародних спортивних федерацій, навіть якщо в тих країнах практично не існує певних, зокрема зимових, видів спорту.

Jahrzehntelang stand im Zentrum Charkiws ein Lenin-Denkmal. Es gab eines für den russischen Liedermacher Wyssozki, und gleich gegenüber dem Punkt, an dem ich gerade stehe, befand sich ein Monument zur Etablierung der Sowjetmacht in der Ukraine. Außerdem besitzt die Stadt ein Fußball-Monument sowie einen Wasserbrunnen mit dreizehn Skulpturen musizierender Affen.

I come from Denmark, where structures are very flat, but when I visit other countries, I notice more formality and clear hierarchy. However, a European Capital of Culture can choose a different path; it can become a laboratory for new ways of managing a large project that develops the skills of everyone involved. Such an undertaking requires a lot of empathy, and the Re:Union theme naturally demands it. Historically, the European Union looked very different than it does today. When the idea of the EU was first developed, it was based mainly on economy, money, and steel, because these were the priorities for people after the war. Culture was overlooked, even though it should have been at the heart of the Union. Similarly, in Poland: if we want to redefine Re:Union, we can become pioneers in the region, showing that culture and contemporary values - mutual understanding, care, empathy - can become the foundation of our actions.

Chaos, wojna, odpowiedzialność za słowa – jak je pogodzić z codziennością? 

Zapraszamy do Teatru im. Stefana Jaracza w Łodzi, który przygotował premierowy spektakl na podstawie głośnej powieści wybitnego ukraińskiego pisarza i artysty Serhija Żadana.

Od naszego ostatniego numeru gruzińskiego dylatacja czasu znowu się zachwiała, bo nasza rzeczywistość zmienia się z nieznaną nam dotąd prędkością. Autorzy i autorki są dalej w Tbilisi represjonowani. Proeuropejskie społeczeństwo gruzińskie dalej protestuje, więc prorosyjska władza zamyka lub zastrasza kolejnych obywateli. Atakowana codziennie Ukraina broni się przez najeźdźcą, a Rosja ma czas, żeby między zmasowanymi ostrzałami dokładać wszelkich starań, aby nasze społeczeństwa skłócić.

W twórczości szukał własnej wizji lepszego świata. Pewne fascynacje można dostrzec w malarstwie, gdzie przenikają wątki z filozofii hinduskiej, kosmogonii, folkloru, ezoteryki i fascynacji starożytnymi kulturami. Jak i sztuką japońską, z którą zapoznał się m.in. w Warszawie za pośrednictwem Feliksa Jasieńskiego czy z pośmiertną wędrówką dusz, którą omawiał z Tadeuszem Micińskim. O nowinach astronomicznych i koncepcjach życia pozaziemskiego dowiadywał się od francuskiego badacza Camille'a Flammariona.

Na przykładzie Francji, i jej politycznej historii najnowszej, można by było opowiedzieć przez znany konflikt pomiędzy Sartrem a Camusem. Powiedziałbym, że można by narysować sinusoidę wyznaczającą dominujący bieg francuskiej myśli politycznej (czy też francuskiej polityki, precyzyjniej mówiąc) i pokazującą, że raz na górze jest Camus, a innym razem Sartre. To jest w moim odczuciu taki – być może marginalny – papierek lakmusowy ujawniający przeważające trendy w najnowszej historii politycznej Francji.

To nie Ukraina, nie Niemcy i nie Francja są zagrożeniem dla Polski, twierdzi Adam Michnik. Zagrożeniem jest Władimir Putin. A chaos wprowadza w świat Donald Trump – mówi.

Gdy zaczęłam podróżować po Niemczech, spotkałam wiele osób, które były niezmiernie zainteresowane tym, co się dzieje w Czechach i na pograniczu, chcieli słuchać historii stamtąd i opowiadać swoje. Cierpienie doświadczone przez pierwsze pokolenie wypędzonych zamieniło się w szczere zainteresowanie i pojednanie. W most, który prowadzi z powrotem do Czech.

Wciąż istnieją zarówno gazociągi ukraińskie, jak i prowadzące przez Białoruś i Turcję. Nord Streamu nie potrzebujemy. Nigdy nie potrzebowaliśmy. Nord Stream był potrzebny Rosji, żeby wykluczyć Ukrainę z europejsko-rosyjskiego handlu gazem. To był projekt geopolityczny, a nie ekonomiczny.

Błąkałem się po nocnym mieście, widziałem pociąg odjeżdżający po raz pierwszy od dekad w położonej tuż przy granicy stacji w Novej Goricy powstałej w latach 1900-1906 na potrzeby obsługi linii kolejowej zwanej Transalpina – odjeżdżający w kierunku dworca w tej „starej” Gorycji, a stamtąd dalej – do Wenecji; piłem piwo Union na tejże stacji w towarzystwie słoweńskich gasilcev i włoskich pompieri.

Czułość do prozaicznego świata przedmiotów, gdzie miejska bohema jest na wyciągnięcie ręki i ukazuje całą niezdarność swoich uczynków… Subtelne wychwytywanie tras z obskurnymi salami koncertowymi czy barami, gdzie można najzwyczajniej posiedzieć ze znajomymi… Postrzeganie centrum nie jako perełki turystycznej, ale jako miejsca, gdzie w towarzystwie, pod gołym niebem, smakuje kombucza z sieciówki, albo gdzie student-projektant w wilgotnej piwnicy robi tatuaże.

Od roku 1990 funkcjonuje Stowarzyszenie Młodzieży Ugrofińskiej (MAFUN), zrzeszające szerokie grono organizacji o zasięgu lokalnym lub regionalnym. Jednym z najnowszych przedsięwzięć, w którego powstaniu decydującą rolę odegrał MAFUN, jest funkcjonująca od 2014 roku instytucja ugrofińskich stolic kultury, zainspirowana koncepcją europejskich stolic kultury. Pierwszą USK była położona w Udmurcji miejscowość Bygy, w roku 2026 tytuł ten powędruje do Hancock w amerykańskim stanie Michigan – serca fińskiej diaspory w USA.

To właśnie Manana, znawczyni dawnych kultur, wprowadza syna w krąg archaicznych wierzeń. Opowiada o Matce – Słońcu, najważniejszym bóstwie w gruzińskim panteonie czy o synkretyzmie dawnych religii z chrześcijaństwem, zgodnie z którym pogański Kopala na górskiej ścieżce próbuje swoich sił z Jezusem. Zadziwia też syna niezwykłą empatią wobec wszystkich istot żyjących.

Mimo że demokracje zachodnie – zdaniem Camusa – przeżywają kryzys, nie jest im obca pokusa autorytaryzmu i unikanie dialogu, chęć dominacji i bierność obywateli, coś, co Erich Fromm określił mianem „ucieczki od wolności”, to jednak humanizm, pluralizm polityczny i traktowanie wartości indywidualnych i społecznych serio wciąż w nich istnieją i mają potencjał niosący nadzieję. Nie można tego natomiast powiedzieć o ZSRR i pozostałych krajach socjalistycznych.

Mamy więcej legend i opowieści niż zachowanych dzieł. Przemyślenie tego dziedzictwa i jego ocena będzie trudna, bo idzie za nim prawdziwe męczeństwo, tragizm, a to przekłada się na mówienie głównie w tonie hagiograficznym.

Obnażanie niedziałającej obietnicy zachodniego happy endu i miłe skutki kulturowego przepływu, czyli Europa Środkowo-Wschodnia na OFFie 2025 w relacji Marty Leszek.

W miarę tego, jak ludzie wysiadają na kolejnych stacjach, rośnie zainteresowanie poetyckim performensem. Swoje wiersze czyta redaktor Kowalski. Z charakterystyczną nonszalancją recytuje wiersz współpasażerom, na końcu klęka przed jednym. Zaangażowany w tworzenie filmów Kowalski potrafi zamienić wagon na scenę i widownia po obu jego bokach uważnie śledzi jego ruchy. Z twarzy kilku przypadkowych osób można wyczytać, że nie kryją one swojego żywego zainteresowania występem.

Ale to musi być we Lwowie: mój mąż, lwowianin, twierdzi, że tylko w rodzinnym mieście Boże Narodzenie ma serce.

W tym roku patronowaliśmy edukacyjnemu projektowi "Małe AeSPe", który właśnie świętuje swój finał z młodymi uczestniczkami  i uczestnikami!

Na tydzień przed rozpoczęciem festiwalu, 27 października, w Teatrze Studio odbędzie się spotkanie z Serhijem Żadanem, jednym z najważniejszych współczesnych pisarzy ukraińskich. Autor opowiadań Arabeski porozmawia z Justyną Sobolewską o literaturze powstającej w cieniu wojny – o codzienności, miłości i pamięci w świecie, który wciąż szuka ocalenia.

Polecamy spotkanie z naszą Autorką i Tłumaczką 24 października w Bramie Grodzkiej na Starym Mieście w Lublinie. Bella Szwarcman-Czarnota wydała nową książkę w wydawnictwie "Austeria". Pierwsza prezentacja odbyła się w końcu lata w Warszawie, a wstęp napisał Piotr Paziński.

We wtorek 14 października startuje Festiwal Ukraina w Centrum Lublina – cykl wydarzeń kulturalnych organizowanych przez Fundację Kultury Duchowej Pogranicza i Fundację Efekt Dziecka. Organizatorzy zapraszają do udziału w warsztatach kulinarnych, konkursie prac fotograficznych oraz na pokaz filmu w reżyserii Antona Ptuszkina. „My, nasze zwierzęta i wojna” (ukr. “Ми, наші улюбленці та війна”). Festiwal otworzy pierwszy koncert zespołu Kyiv Tango Orchestra w Lublinie.

Środowisko kultury litewskiej protestuje w Wilnie wobec polityki skrajnej partii! Można dołączyć do petycji, wspierając niezależną myśl ludzi kultury.

Opowiadając o artystycznej edukacji Polek z przełomu XIX I XX wieków, Bożena Kasperowicz podkreślała, iż istotne były nie tylko liberalne poglądy rodziców, a też kwestie finansowe. A ponieważ szkoły na ziemiach polskich zapewniały dość ograniczony rozwój, dziewczęta wyjeżdżały przede wszystkim do Paryża, rzadziej do Monachium, Drezna czy Petersburga, często emigrując na stałe. Paryż tamtych lat to światowe centrum bohemy artystycznej i miasto wielu możliwości. Wprawdzie słynna Ecole des Beaux-Artres była konserwatywna, ale kobiety przyjmowano na prestiżowe uczelnie prywatne jak Académie Julian i Académie Colarossi, jednak za kosztowną w nich naukę musiały więcej płacić niż mężczyźni. Stąd na kształcenie mogły pozwolić sobie jedynie te pochodzące z bogatych rodzin ziemiańskich czy burżuazyjnych. Nie wiemy, ile talentów zmarnowało się z powodu bariery finansowej. Ale też niewielu profesjonalnym malarkom czy rzeźbiarko udało się przebić w zmaskulizowanym świecie sztuki. W ówczesnym Paryżu były rzesze anonimowych absolwentek szkół artystycznych, którym nigdy nie udało się odnieść sukcesu. Wiele z nich żyło w skrajnej biedzie, w nędznych pokoikach, co więcej, znosiło poniżenie. Gdyż w także Paryżu przełomu wieków stosowano podwójne kryteria moralności wobec kobiet i mężczyzn, a artystki; śpiewaczki, aktorki, malarki uznawano za kobiety lekkich obyczajów.